82از ظلم و ستم ديرين پادشاهان به تنگ آمده بودند؛ به همين سبب، به سرعت به اسلام روى آوردند و يا درخواست صلح كردند. برخى از شهرها و مناطق فتح شده در شام، عراق و ايران، عبارتند از:اردن، فلسطين، مصر، اسكندريّه، حمص، قنسرين حلب، منبج، قادسيّه، بصره، حيره، نهاوند، آذربايجان، اهواز، اصطخر، همدان و اصفهان. ¹

مسلمانان با فتح اين مناطق،به گسترش اسلام، در جهان كمك كردند؛ امّا يكى از انگيزه‌هاى مهمّ اعراب براى حضور چشمگير در اين فتوحات، دستيابى به غنايم و دريافت خراج بود. ² اين امر سبب شد تا به تدريج فرهنگ تجمّل‌گرايى و دنياطلبى بر فضاى زهد جامعۀ اسلامى غلبه يابد و مسائلى را به‌ويژه در روزگار خليفۀ سوم به وجود آورد؛ ³ چنان‌كه حضور گروهى از تازه مسلمانان و اسرا در مناطق اسلامى، مسلمانان را با معضلات فرهنگى، اجتماعى و اعتقادى فراوانى مواجه ساخت. اين در حالى بود كه دستگاه خلافت، هيچ‌گونه تدبير خاصّى براى مقابله با آنها نينديشيد.

4. اقدامات

الف) تأسيس نظام‌هاى حكومتى

خليفۀ دوم، افزون بر ادامۀ فتوحات و توسعۀ جغرافيايى جامعۀ اسلامى، نظام‌هاى حكومتى جديدى را نيز بنيان نهاد؛ از جمله اين‌كه در سال شانزده قمرى براى سهولت در ثبت وقايع، به پيشنهاد حضرت على(ع)، هجرت رسول خدا(ص)را مبدأ تاريخ قرار

داد. ⁴همچنين به يُمن ثروت هنگفتى كه نصيب دستگاه خلافت شده بود، پيشنهاد