136
3. تحليلى بر عملكرد امام حسن(ع)
امام(ع) در موقعيّتى زمام امور را به دست گرفت كه همچنان جامعۀ اسلامى به تنش و فتنههاى فراوان دچار بود؛ازاينرو در تحليل عملكرد آن حضرت، بايد به نكاتى چند توجه كرد:
الف) اغلب خوارج در نهروان به قتل رسيدند و فقط شمار اندكى از آنان موفّق به فرار شدند، ولى همين گروه كوچك،همچنان در تلاش براى گسترش عقايد خويش بود و هر روز پيروان جديدى مىيافت؛ به طورى كه يكى از آنان پس از ماجراى صلح بر ضدّ معاويه قيام كرد و به امام پيغام داد كه براى جنگ با معاويه آماده است. 1
ب) منطقۀ حجاز و حتّى مدينةالنّبى، مانند گذشته عثمانىمذهب بودند و خلافت فرزند على(ع) را نمىپذيرفتند؛ ازاينرو، امام(ع) نمىتوانست بر قدرت و حمايت آنان تكيه كند. هر چند شمارى از آنان با حضرت بيعت كرده بودند؛
ج) معاويه پس از ماجراى حكميّت، قدرتى دوباره يافته بود و پس از شهادت على(ع)، زمينه را براى خلافت خود مساعد مىديد؛ از اينرو تلاش مىكرد تا به هر شكل ممكن به آرزوى ديرينۀ خويش دست يابد؛
د) هر چند بيشتر مردم كوفه و بصره با امام بيعت كردند، هيچگاه در صحنۀ دفاع از ارزشها و پيروى محض از رهبر خود از درايت كافى برخوردار نبودند و در برابر ناملايمات و فتنهها ضعيف بودند و رنگ مىباختند؛ مانند گذشته و در دورۀ خلافت اميرالمؤمنين(ع). حتّى كسانى چون عبيداللهبنعبّاس - فرمانده سپاه امام(ع) - دست به خيانت زد و به دشمن پيوست. افزون بر اين، شيعيان واقعى امام حسن(ع)بسيار اندك و انگشتشمار بودند و حمايت اغلب مردم كوفه و بصره از آن حضرت، صرفاً براى مقابله با شاميان و جلوگيرى از تسلّط آنان بر كوفه و بصره بود؛