274دوست دارد، از استغفار بندگان استقبال مىكند. خداوند مىخواهد كه آدميان مانند فرشتگان دور خانهاش در زمين بگردند تا از اين طريق، گناهان آنها بريزد». 1
بنابراين سرّ طواف، تشبّه به فرشتگان و همانندى با توبه ملائكه و دريافت رحمت و مغفرت الهى است. 2
18. طواف، رهايى از «من»، رسيدن به «ما»
ريشه بسيارى از شرارتها، ستمها، بدخواهىها و تجاوزها، در وجود «منِ» در انسان است. آنكه تنها «من» را مىبيند، فقط منافع خويش را لحاظ مىكند و چون همواره در جستوجوى منافع خويش است، باكى از ضايع شدن حقوق ديگران ندارد. چنين كسى در پى يافتن منافع خويش است، گرچه به بهاى ظلم و تجاوز به ديگران. چنين شخصى، تنها هنگامى از اين لغزشها و ناهنجارىهاى اخلاقى و رفتارى رها مىشود كه «منِ» او به «ما» تبديل شود و در كنار خواستههاى خويش، منافع ديگران را نيز ببيند. در اين صورت است كه آدمى از هرگونه ستم به ديگران و بدخواهى درباره همنوعان خويش ايمن مىشود.
طواف كعبه، آن هم به شكل دسته جمعى و با آن جمعيت انبوه و فشرده، از بهترين معيارها براى سنجش رهايى از «من» و پيوستن به «ما» است. برخورد تند با طوافكنندگانى كه ناخواسته موجب رنجيدگى مىشوند، همچنان از حضور «من» در وجود اين شخص، حكايت مىكند.
«حقيقت اين است كه حج، يك واجب استثنايى و يك مراسم عجيب و پر رمز و