122بعضى بر اين باورند كه چون قبله به سمت جنوب بود و نظام صفوف نماز اين اقتضا را داشته كه تعداد نفراتى در طرف راست و چب امام جماعت در پشتسر امام باشند، پس طول مصلّى، شرقى - غربى و عرض آن جنوبى - شمالى بوده است. 1 البته اثبات اين مطلب به تأمل بيشترى احتياج دارد. بههرحال، مىتوان ساختمان مسجد جامع كوفه را الگويى براى ديگر مساجد آن، هرچند در ابعاد كوچكتر، تصور كرد و تحولاتى را كه در طول زمان بر اين مسجد جارى شده است به مساجد ديگر سرايت داد.
الف) مسجد جامع كوفه (تصويرهاى شماره 5 - 1)
يك- مسجد جامع كوفه در گذر تاريخ
آنچه از تاريخچه مسجد جامع در محدوده كار ما قرار مىگيرد، به سه بخش مسجد قبل از اسلام، مسجد در زمان سعد بن ابىوقاص و مسجد در زمان زياد بن ابيه تقسيم مىشود.
اول - مسجد جامع كوفه قبل از اسلام
بسيارى از نويسندگان اهلسنت و نيز مستشرقان، پيشينه تاريخى براى مسجد قبل از اسلام تصور ننمودهاند، زيرا به نظر آنان شهر كوفه و به تبع آن مسجد كوفه، قبل از اسلام وجود خارجى نداشته است. اما از نظر روايات شيعه، اين شهر و مسجد آن پيشينه و قدمت چند هزار ساله دارد و آثار اين قدمت به صورت نمادهايى در داخل مسجد مشخص شده است. از نظرگاه اين روايات، بنيان اين مسجد در زمان حضرت آدم(عليه السلام) پىريزى شده و وسعت آن بسيار بيشتر از وسعت و گنجايش آن بعد از اسلام بوده است. 2 در زمانهاى بعد، خانه نوح و نمازگاه او،