168زيارت و ديدار از مكانى خاص، اهداف ديگرى نيز داشتهاند؛ مثلاً از مكانهاى ديگر گردشگرى نيز ديدن مىكنند. امروزه گردشگرى مذهبى به سبب ويژگىهاى خود، جايگاه مهمى در بين انواع گردشگرى يافته است و تقريبا در سراسر جهان بهصورت چشمگيرى وجود دارد. براساس برخى از برآوردها 26 در صد كل گردشگرىهاى جهان در اين نوع گردشگرى جاى مىگيرند ( Santos ، 2004).
3. آينده جمعيتى مسلمانان
پس از مسيحيان، مسلمانان بيشترين جمعيت دنيا را تشكيل مىدهند. در تحقيقى از مؤسسه «پيو»، برآورد شده كه تا بيست سال آينده، شمار مسلمانان دو برابر ميزان سال 1990 خواهد بود ( Pew Report,2011). براساس اين تحقيق، هر سال 1/5 درصد بر شمار پيروان اسلام در جهان افزوده خواهد شد؛ درحالىكه شمار غيرمسلمانان با رشد 0/7 درصدى روبهرو خواهد شد ( Ibid). براساس گزارش مركز تحقيقات پيو، انتظار مىرود جمعيت مسلمانان به حدود 2/2 ميليارد در سال 2030 برسد، بنابراين تقاضا و بازار بالقوه و بسيار وسيعترى براى شركت در مراسم حج در پيش روى خواهد بود.
4. ارتباط فرهنگ و مصرف
انسانشناسان درباره ارتباط فرهنگ و مصرف اعتقاد دارند كه مصرفكنندگان با تكيه بر فرهنگ خود كه توجيهات لازم را براى نظارتها و مرزبندىهاى اجتماعى فراهم مىآورد، مىتوانند براى خلق هويتهاى فردى و جمعى، از كالاها و خدمات استفاده كنند.
بيشتر تحليلهاى مردم در مورد مصرف، بر سياستهاى فرهنگى مربوط به هويت، تمايلات و جنبههاى ذهنى و هنجارى مصرف در زندگى روزمره تأثير دارد. 1 و از اين جهت، تقاضا براى اعزام به حج و نيز عرضه كالا در بازار حج، تنها جنبه اقتصادى ندارد، بلكه هر گروهى مىكوشد تا هنجارهاى خود را در جايى كه هويت اسلامى بيشترين نقش را دارد، انتقال دهد.
امروزه، بررسى مسائل جهان جديد، نيازمند مطالعه نقش فرهنگ و چگونگى تحول و تطور آن است. در واقع، توسعه نظام بينالمللى دولتها تا آنجا مىتواند پيش رود كه نظام فرهنگى اجازه مىدهد. 2 جهان اسلام و سمبل آن، يعنى حج، مرزهاى فرهنگى خود را دارد، پس اقتصاد آن هم بايد بر مبناى همان مرزها تعريف و تبيين گردد.