153دوم - بىترديد قرآن، به يك باره و به صورت كتابى پيوسته و كامل، پس از نقد و بررسى و آزمون فراوان عرضه نشده است. بلكه نزول قرآن، تدريجى و در طول 23سال صورت گرفت، آن هم در وضعيتهاى ناهمگون و ناسازگار و به مناسبتهاى مختلف از جهت نوع و هدف. بسيارى از آيات آن نيز به يك باره و بدون پيشبينى نازل شده تا اين شبهه ايجاد نشود كه با فكر و تأمل و مانند آن بيان شده است.
اگر سخنى اينچنين پراكنده و با اهداف گوناگون، از بشرى صادر شود كه پيوسته در معرض غفلت و خطا و عدم گنجايش و احاطه است، بىشك واجد اختلاف، ناهمگونى و تضاد فراوان خواهد بود. پس نبودِ اختلاف در قرآن كريم، گواهى است بر صدور آن از سوى خدايى كه از غفلت و اشتباه مبراست و بر همه چيز احاطه كامل دارد.
اين، تمام آن چيزى بود كه توانستيم دربارۀ اعجاز قرآن مجيد و شواهد صدق آن، به قلم آوريم و آشكار است كه حق مطلب را، به درستى و كمال ادا نكردهايم. اگرچه قرآن كريم، خود، به صورتى كامل و بىنياز از استشهاد و دفاع، حقانيت و صدق خويش را اثبات مىكند: «و كلام پروردگارت، با صدق و عدل، به حدّ تمام رسيد و هيچكس نمىتواند كلمات او را دگرگون سازد، و او شنوا و داناست». 1