75هركس وارد بحث شويد، بتوانيد او را شكست دهيد؟» عرضه داشتيم: اگر نظر مبارك شما چنين باشد، استقبال مىكنيم. فرمود:
إِنَّ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ يُطَعْ بِإِكْرَاهٍ وَلَم يُعْصَ بِغَلَبَةٍ وَلَمْ يُهْمِلِ الْعِبَادَ فى مُلْكِهِ؛ هُوَ الْمَالِكُ لِمَا مَلَّكَهُمْ والْقَادِرُ عَلَى مَا أقْدَرَهُمْ عَلَيْهِ؛ فَإِنِ ائْتَمرَ الِعبَادُ بِطَاعَتِهِ لَمْ يَكُنِ اللهُ عَنْهَا صَادّاً وَلاَ مِنْهَا مَانِعاً وَإِنِ ائْتَمَروُا بِمَعصِيَتِهِ فَشَاءَ أنْ يَحُولَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ذَلِكَ فَعَلَ وَإِنْ لَمْ يَحُلْ وفَعَلُوهُ فَلَيْسَ هُوَ الَّذِى أدْخَلَهُمْ فِيهِ ثُمَّ قَالَ مَنْ يَضْبِطْ حُدُودَ هَذَا الكَلاَمِ فَقَدْ خَصَمَ مَنْ خَالَفَهُ.
همانا خداى عزّوجلّ به اجبار اطاعت و پرستش نمىشود و به قهر و غلبه مورد نافرمانى قرار نمىگيرد و بندگان را در حكومت خود رها و آزاد نگذاشته است؛ او در حقيقت مالك و صاحب اختيار همه چيزهايى است كه در اختيار بندگان خود قرار داده و بر آنچه آنان را بر آن توانايى بخشيده، تواناست. حال اگر بندگان فرمانبردارى و اطاعت كردند، مانع آنان نمىشود و اگر نافرمانى پيشه ساختند، اگر خواست از كارشان ممانعت كند، مىكند و اگر نافرمانى كردند و خداوند از آنان جلوگيرى نكرد، به اين معنا نيست كه خداوند آنان را به اين كار مجبور كرده است.
سپس فرمود: «هركس قواعد اين سخن را بهدرستى بشناسد، بر هر مخالفى [در بحث] پيروز مىشود». 1
2. رأى و قياس
از جمله مسائل نوظهورِ اختراعى، مسائلى است كه در فهم شريعت و استنباط احكام شرعى اساساً بر رأى و نظرات شخصى افراد و قياسِ 2 احكام