35خود در رأس حكومت اسلامى نيست، برنامه منظم حج را به هرج و مرج و بىبرنامگى تبديل كند؛ زيرا فراخوان حج كارى هدايتشده و جزئى از اجزا و هدايت كلى جامعه اسلامى است كه اختيارش در آن عصر در اختيار زمامدار و اطرافيانى قرار داشته است كه مورد تأييد نبودهاند. اما اصلى كه واقعيت دارد اين است كه امامصادق عليه السلام آمادگى دارد كه در اجراى صحيح برنامه الهى حج، به حكومت كمك كند، ولى حاضر نيست يك لحظه بىنظمى و بىبرنامگى را تحمل كند». 1
3. ديدگاههاى اجتماعى موجود درباره حج
دليل ديگرى كه موجب مىشود انسان به بعد اجتماعى حج توجه كند، وجود ديدگاههاى اجتماعى متفاوت درباره مناسك حج است. اگر حج تنها يك عبادت فردى بود، اين همه اظهار نظرهاى اجتماعى بىوجه بود. همينكه صاحبنظران، حج را يك موضوع اجتماعى مىدانند، كافى است كه به آن از بعد اجتماعى نگريسته شود.
حتى برخى انديشمندان غربى كه به دين اسلام با نگرش اجتماعى نگريستهاند، در مورد حج نيز مطالبى را ذكر كردهاند. ديدگاههاى اجتماعى «كنت مورگان» از آن جمله است؛ وى مىنويسد: