225در اين لحظه فرشتۀ وحى فرود مىآيد تا مهر پايان را بر اين رسالت بنهد و چنآنكه روايت كردهاند در اين هنگام شترى كه محمّد(ص) بر آن سوار بود بر زانوهاى خود مىافتد و از درد شيهه مىكشد. وحى (مطابق خبر) با آخرين آيه نازل شده زير خاتمه مىيابد 1:
« امروز براى شما دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام ساختم و اسلام را به عنوان دين براى شما پسنديدم 2».
براين برهۀ از زمان و براين مراسم پرشكوه، در تاريخ نام «حجۀ الوداع» اطلاق شده است 3.
در واقع سخنان پيامبر(ص) و كردارهاى او از اين تاريخ تا واپسين روزهاى عمر وى جز وداع با خانواده و اصحاب و پيروانش و نيز وداع با اين جهانى كه بر مسير حركت آن ژرفترين اثرها را گذاشته، چيز ديگرى نبوده است 4.
آخرين روز عمر وى بسيار نزديك است. آنگاه كه به مدينه باز مىگردد، بيماريى كه منجر به مرگ او شد بر وى عارض مىشود.
مرگى كه حماسۀ شگفت او را بپايان مىرساند و بر رسالت به كمال رسيدۀ او مهر پايان مىزند.
پيامبر (ص) در آخرين نماز خود كه به امامت خويش در مسجد اقامه مىكند به همه حاضران اعلام مىنمايد كه مايل است تا ديونى كه برگردن دارد ادا كند:
« اى مردم، هركس چيزى از ديگران نزد خود دارد بايد بازپس دهد و از شرمسارى دراين دنيا نترسد. بدانيد كه شرمسارى اين دنيا بسى آسانتر از شرمسارى در آخرت است. همانا خداوند يكى از بندگانش را بين انتخاب دنيا و آنچه كه نزد خود