1) . واژۀ «مرابط» در سير تحوّلات تاريخى خود، به ترتيب، بر سه معنى و مفهوم اطلاق گرديده است، در ابتدا به همان مفهومى كه در متن آمده... سپس به عنوان يك اصطلاح بر دولت معروفى در تاريخ مغرب و اندلس اطلاق شد... و اخيراً به سلسله دراويش اهل «زرده» كه به اذكار و اوراد متصوفه فعلى معتاد شده‌اند، (مرابط) مى‌گويند... «ع - ش» المرابطون Almoravides (1053-1147) دولت اسلامى كه به وسيلۀ رجالى از سلسلۀ پادشاهان «قبايل صهناجۀ صحرا» در مراكش و سپس در اندلس، تأسيس گرديد و در حدود يك قرن حكومت كرد، مؤسس دولت مرابطون «ابوبكر بن عمر اللمتونى»، و شخصيّت بارز و معروف اين سلسله «يوسف بن تاشفين» بود، و از پادشاهان مشهور آنها «على بن يوسف» است كه در شهرهاى فاس - مراكش و تلسمان بناهاى زيبايى را از بدايع هنر اسلامى بنا نهاد. شاهان پس ازوى عبارتند از «تاشقين بن على»، «ابراهيم بن تاشقين» و «اسحاق بن على»... آخرين فرمانرواى مرابطين در اندلس شخصى به نام «يحيى بن غانيه» بود. نكتۀ جالب توجّه اينكه انتشار اسلام در كشور گانا (واقع در غرب آفريقا) را در ارتباط با كوشش‌هاى اسلامى حكومت مرابطون دانسته و مى‌نويسند به وسيلۀ سه عامل زير اسلام در مملكت مزبور نشر يافت: 1- به وسيلۀ فعاليّت‌هاى پى‌گير مصلح اسلامى بربرى عبدالله بن ياسين. 2- به واسطۀ نظام محكم و دقيقى كه بر «دعوت اسلامى» حاكم است. 3- مصلح مزبور دستور داده بود ارتباط عبادى در مكان‌هاى دور از شهرها انجام پذيرد... (رجوع شود به «الموسوعۀ العربيۀ الميسره/ صفحۀ1676 و 1677- المنجد.../معجم الاعلام الشرق و الغرب/ صفحۀ 489) /مترجم/

2) . در متن عربى كتاب نام ديگر حضرت يونس، (يونان) آورده شده است و حال آنكه تا آنجا كه ما مى‌دانيم نام ديگر آن حضرت در كتب اهل كتاب «يونا» آمده است.../مترجم/

3) . كاهن، نامى كه اعراب جاهليّت به اشخاص غيب‌گو يا فال‌بين مى‌دادند، كاهنان الهامات خود را از حالات خلسه و رؤياهاى شبانه مى‌گرفتند، چنين گمان مى‌كردند كه هر كاهنى پيشوا و راهبرى از اجنه دارد كه او را هدايت نموده و اخبار غيبى را در اختيار وى قرار مى‌دهد. مردم براى تعبير خواب و شفاى بيمارى و دفع دشمنان به كاهنان پناه مى‌بردند، آنها الهامات به اصطلاح غيبى خود را با جمله‌هاى كوتاه و رمزى و با نثر مسجع و غالباً در شكلى مبهم و تاريك، بيان مى‌كردند، آن‌طور كه هر كس مطابق ذوق و سليقه و ميل خود مى‌توانست آنها را تفسير كند. كاهنان در جاهليّت و پيش از ظهور اسلام مقام مهمّى داشتند و در همۀ امور خانوادگى و قبيله‌اى مورد مشورت قرار مى‌گرفتند و داورى‌هاى آنها بى‌چون و چرا پذيرفته مى‌شد. از مشهورترين كاهنان تاريخ قبل از اسلام «شق انمار» و «زرقاء اليمامه» و «بحيراى راهب» مى‌باشند. در تواريخ آمده است كه كاهن آخرى (بحيراى راهب) در بين راه يثرب و شام به بهنگام ملاقات محمّد (ص)، به نبوّت آن حضرت خبر داد... (الموسوعۀ العربيه الميسره/ صفحۀ 1491- دائرۀ المعارف فارسى/ دكتر مصاحب/ ج/2 صفحۀ 2168)... «راغب اصفهانى» در كتاب مفردات مى‌نويسد: كاهن كسى است كه از وقايع پنهانى گذشته براساس نوعى از تخمين و گمان خبر مى‌دهد. و «عرّاف» كسى است كه بر همين نحو (بر اساس ظنّ و گمان) از حوادث و جريانات آينده پرده برمى‌دارد... (المفردات فى غريب القرآن/ صفحۀ 442) و مؤلفان «دائرۀ المعارف فارسى» در ذيل واژۀ «عرّافه erafa » چنين مى‌نويسند: «پيشگويى حوادث آينده از روى حوادث زمان حاضر و مشابهت و مناسبتى كه ميان علّت و معلول‌هاى هر دو هست». البتّه به شرط اينكه ارتباط ميان علّت و معلول امرى نهفته و مخفى باشد. چنان مى پنداشتند كه اين خاصيّت در «عرّاف erraf » (شخص پيشگو) از راه تجربه با تزكيۀ نفس حاصل مى‌شود... عرب دورۀ جاهلى به اين كار (عرافه) عقيده بسيار داشته است و (كاهنان و عرّافان) در ميان عرب مقام برجسته‌اى داشتند... بعضى گفته‌اند: «كاهن» بر كسى كه از آينده خبر مى دهد اطلاق مى‌شده، و «عرّاف»گاه بر خبر دهنده از آينده و گاه بركسى كه از گذشتۀ دور سخن مى‌گويد. از (عرّافان) دورۀ جاهليّت در نجد «ابلق اسدى ablaqe asadz » و در يمامه «رباح ابن عجله boedjla rabahe »، شهرت داشته‌اند. (جلد دوّم / بخش اوّل/ صفحۀ 1702) /مترجم/