126انسانى تحت تأثير مستقيم تفكّر مذهبى قرار داشته و لذا همه وقت تمدّنها در سايۀ معابدى چونان « معبد سليمان »، يا « كعبه » تولّد يافتهاند... و از اين روست كه اشراق دينى، تمدّنهاى جهان را منوّر ساخته و در دانشگاهها و آزمايشگاهها بدرخشيده و حتّى مناقشات و گفتگوهاى سياسى را در پارلمانهاى عالَم متجلّى ساخته است...
(ما امروز بهدرستى در مىيابيم كه): قوانين ملّتهاى نوخاسته عمدتاً ريشۀ لاهوتى و آسمانى داشته، و قوانين مدنى ايشان اساساً و ماهيتاً دينى بوده، بهويژه قوانين مدنى فرانسه كه از « شريعت اسلامى 1» نشأت گرفته است.
مطالعه در رسوم و عادات و تقاليد ملّتها، ما را به اين واقعيّت رهنمون مىشود كه نوعى « اهتمام متافيزيكى » جانمايۀ شكلگيرى آنها بوده تا آنجا كه حتّى در قلب كوچكترين قريههاى سياه پوستنشين (افريقا) كوخ سادهاى مشاهده مىگردد كه مىتوان آن را عبادتگاه و مركز توجيه زندگى روحانى ابتدايى قبيله بهشمار آورد.
در حقيقت « توتميسم 2»، « افسانهها و اساطير » و بالاخره انديشههاى متكامل لاهوتى و خداپرستى، طرحها و راهحلهايى است جهت « مشكلهاى » كه همواره با وجدان و ضمير آدمى آميخته بوده است...
آنگاه كه انسان با همۀ وجودش به معمّاى اشياء (جهان) و اهداف و غايات نهايى آنها مىانديشيد، وجدان خود و خويشتن خويش را در قبال اين « مشكله » مىيافت، در قطعهاى از موسيقى « ودا 3» شاعر هندو