203گروه ديگر منافقان و بيماردلان بودند و شعارشان اين بود كه: خدا و پيامبر به ما وعدۀ دورغ داده است «مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً» 1.
آيا آنان را مى‌توان عادل و پاك دانست؟
ى. منافقان نفوذى در بين صحابه
از وقتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه آمد، نفاق ميان صحابه شيوع يافت. قرآن كريم بر مجموعه‌اى از منافقان تأكيد كرده، انگيزه‌هاى آنان و صفاتشان را برملا ساخت و در سوره‌هاى بقره، آل عمران، مائده، توبه، عنكبوت، احزاب، محمد، فتح، حديد، مجادله، حشر و منافقون آنان را تهديد كرد.
اين دلالت مى‌كند كه منافقان گروه مهمى در جامعۀ اسلامى بودند، برخى به نام نفاق شناخته مى‌شدند، برخى با عنوان دروغ و كسانى هم ناشناخته بودند، چون نقاب ايمان و علاقه به پيامبر صلى الله عليه و آله بر چهره زده بودند.
با اين حال، آيا مى‌توان همۀ اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله را عادل دانست؟
آرى، منافقان جزء اصحاب نبودند، بلكه خود را لا به لاى صحابه پنهان كرده بودند و چه بسا يك صحابى صادق با يك منافق اشتباه مى‌شد و منافق و مؤمن شناخته نمى‌شدند. اين‌ها، برخى از داورى‌هاى قرآن در بارۀ صحابه بود.