89شده، و هجوم قواى «بلشويكى روسيه» به سرحدّات ايران مظنون است، و معلوم نيست چه وقايعى ديگر در مملكت ويران ما پيش بيايد.
ثالثاً: اوضاع و احوال مسافرت «مكه»، در اين سال به شرح ذيل بود:
پنج سال تمام است كه به واسطه پيش آمد جنگ بينالمللى، زيارت بيتاللّٰه موقوف شده بود، زيرا هم در خاك «حجاز» جنگهاى داخلى بين قواى ترك و دستهجات عرب برپا بود، و هم راهها و شوارع برّى و بحرى مسدود بود.
فقط امسال در جرائد اعلاناتى از طرف دولت «انگليس» شد، كه در بنادر «بصره» و «كراچى» به قدر كافى كشتى موجود است، و با كمال امنيت حجاج را به «مكۀ معظمه» حمل مىنمايند، با اطمينان اين اعلان، جمعى از ايران به عزم زيارت بيتاللّٰه در «عراق» متمركز شدهاند. راه «كاظمين» به «شام» به كلى مسدود است، زيرا كه در «موصل» و «كركوك» اهالى با «انگليس» مىجنگند، در «شام» هم انقلابات بر ضد مداخلات «فرانسه» برپاست، راه دريا هم پرخطر است، زيرا كه اين دو سه ماه ايّام مسافرت «مكّه» درست مصادف شده است با كولاك و برسات 1 «اقيانوس هند»، كه كيفيات موحشى از آن نقل مىكنند. بهعلاوه در هندوستان هم از قرار شايع انقلاب شده است.
براى مشاوره و تحقيقات به قونسولخانه ايران در «بغداد» هم مراجعه كرديم، رسماً منع نكردند، لكن توصيه در ترك مسافرت مىنمودند، نظر به وضعيات انقلابى «عراق» و اخبار موحشه واردۀ از «ايران»، و اخبار وحشتانگيز برصات دريا، و هزاران امور ديگر عازمين