50ابتداى فتوحات مسلمين در كتابها مى‌بينيم، و از همان وقت تا به حال يك موقعيت نظامى و استراتژى مهمى را دارا است.

اهميت فلاحتى آن هم قديمى است، ليكن از موقعى كه راه شوسه «رشت» و «قزوين» را به آنجا امتداد داده‌اند، يك موقع تجارتى پراهميتى را نيز دارا شده است.

در اين ايام عدۀ كثيرى از «عيسويان آشورى»، زن و مرد كه از چنگ «عثمانى‌ها» فرار كرده، و چندى در «بغداد» و جاهاى ديگر متوارى بودند به اين شهر پناهنده شده‌اند.

همان‌قدر كه «همدان» اطرافش مصفا و چشم انداز آن فرح‌بخش است، داخلش كثيف و داراى كوچه‌هاى تنگ و پرپيچ و خم است، و در تمام خانه‌هاى مجاور به رودخانه، بوى عفونت چرم‌شوئى موجود است، اين كه گفته‌اند «همدان» خوش حاشيه و بد متن است گفتارى صدق و عين حقيقت است.

هواى «همدان» نسبت به «طهران» سردتر است و اين ايام كه برج «جوزا» ¹ است زراعت‌ها هنوز سبز است، باقلا درست دانه نبسته، ريواس و اشكونج، نوبر است، يك قسم كاهوى مخصوص در «همدان» است، كه گذشته از نازكى و لطافت فوق‌العاده‌اش صورتاً هم شباهتى به كاهوهاى «طهران» و جاهاى ديگر ندارد، خيلى كوتاه‌قد و پربرگ و سفيدرنگ است، مكرر از آن صرف نموديم، جاى دوستان خالى.

اين روزها در «همدان» در تهيه چراغانى و بستن طاق نصرت جهت ورود «شاه» كه از فرنگ مى‌آيد هستند، از دوستان آقاى «فريدالسلطان