334نكته اساسى،توجه حج‌گزاران به فلسفۀ رمى جمره و رجم شياطين است.آيا مفهوم واقعى رمى،همان سنگ زدن به ابليس و مجسمۀ سنگى اوست يا مفهوم وسيع‌تر و عميق‌ترى وراى اين عمل نمادين نهفته است؟

بديهى است كه بينش اسلامى و حكمت الهى عميق‌تر از آن است كه رمى جمره را به رمى ستون‌هاى بى‌جان و حتى خود شيطان محدود سازد! بلكه مى‌توان گفت:

صف‌آرايى و نبرد مؤمنان در برابر شيطان و صفات و مظاهر شيطانى و ابليس‌صفتان را در اين مصاف ملحوظ داشته است.

براى توضيح مطلب،بايد دانست كه فرهنگ قرآن از واژه«شيطان و شياطين»چه خواسته و از چه كسانى به عنوان شيطان و ياران او ياد مى‌كند؟

هرچند مقصود از شيطان در كاربرد اوليۀ اين واژه،همان ابليس و سپاهيان او هستند اما به‌لحاظ صفات و ويژگى‌هاى شيطانى به انسان‌هايى نيز تعميم داده مى‌شود كه كانون شيطنت و استكبار و صفات رذيله‌اند و با وسوسه‌ها و افسون‌ها،راه رشد و كمال را بر بنى‌آدم سد مى‌كنند و قرآن گاهى آنها را«اولياى شيطان»و گاه«حزب شيطان»و گاه «برادران شيطان»ناميده است.مانند اين آيات:

1-اَلَّذِينَ آمَنُوا يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطّٰاغُوتِ فَقٰاتِلُوا أَوْلِيٰاءَ الشَّيْطٰانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطٰانِ كٰانَ ضَعِيفاً. ¹

«آنان‌كه ايمان دارند در راه خدا مى‌جنگند و آنان‌كه كافرند در راه طاغوت،پس با ياران شيطان نبرد كنيد كه توطئه و نيرنگ شيطان سست و ناتوان است.»

اين آيه دلالت بر اين دارد كه هركس براى خشنودى غير خدا عملى انجام دهد،در مسير طاغوت گام برداشته كه تعبير ديگر آن،شيطان است و ياران طاغوت ياران شيطانند. ²

2-اِسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِكْرَ اللّٰهِ أُولٰئِكَ حِزْبُ الشَّيْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ