268او مى‌نويسد:«ثمّ سمعت أصوات السباع،فخشيت على ولدها،فأسرعت تشتدّ نحو إسماعيل،فوجدته يفحص الماء من عين قدانفجرت من تحت خدّه قيل:بل من تحت عقبه...» ¹هاجر در ميان صفا و مروه بود كه زوزۀ درندگان را شنيد.از بيم جانِ فرزندش،سرآسيمه دويد كه اسماعيل را ديد با آبى كه از زير گونه‌اش جوشيده بازى مى‌كند و برخى گويند اين آب از زير پاى اسماعيل جوشيد.

7-گفتار مقدسى

مطهّر بن طاهر مقدسى نيز در چگونگى جوشش آب زمزم به اقوال مذكور اشاره دارد؛از جمله مى‌نويسد:

«قالوا:وفحص إسماعيل برِجْلِهِ الأرض فنبع الماء من تحت عقبه وقيل:

بل أتاه جبرئيل فركضه ركضة فارّ منه الماء...» ²

«گويند اسماعيل با پاى خود بر زمين ساييد كه بر اثر آن آب از زير پاشنۀ پاى او آب جوشيدن گرفت.و نيز گويند:اين از ضربت جبرئيل بود كه بر زمين كشيد و آب فوران كرد.»

تحليل نهايى بحث:

اين بود گزيده‌اى از آنچه دربارۀ زمزم و عامل جوشش آن در كلام مفسّران و مورّخان و منابع روايى و تاريخى آمده است.در تحليل نهايى بايد به چند نكته توجّه داشت:

الف: حوادثى از اين قبيل؛از جمله خوارق عادات است كه در سرگذشت پيامبران و اولياى خدا بسيار رخ مى‌دهد و چيزى دور از دانش و خرد نيست و تجاربى است كه به تواتر در سيرۀ صالحان و برگزيدگان خدا اتّفاق افتاده است.بسيارى از اين موارد را قرآن