144 محبوب مطلق نرسيد و در اين حال است كه شيطان را رجم كنيد و شيطان از شما بگريزد.و رجم شيطان را در موارد مختلف با دستورهاى الهى تكرار كنيد كه شيطان و شيطان زادگان همه گريزان شوند.» ¹

با توجّه به آنچه آمد و نيز رازها و رمزهاى فراوان نهفته در آيات و روايات،مى‌توان اينگونه جمع‌بندى نمود كه:

1-حج،مظهرى از مظاهر توحيد است و هدف از تشريع آن،پرستش خداى يگانه، و انجام عمل خالص براى اوست،از اين رو در قرآن آمده است:

وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِيمَ مَكٰانَ الْبَيْتِ أَنْ لاٰ تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ وَ الْقٰائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ. ²

«و هنگامى كه ابراهيم را در مكان اين خانه فرود آورده،جاى داديم [ او را فرمان داديم ] كه با من چيزى را شريك مدار و خانه‌ام را براى طواف كنندگان و قيام كنندگان و ركوع و سجود كنندگان پاك نماى.»

ابراهيم عليه السلام نيز در قرآن رمز توحيد و شكنندۀ بت‌ها و سمبل مبارزه با شرك معرفى شده است.

2-حج پذيرش دعوت خداوند و پيمودن صراط مستقيم او است و حاجى با اظهار لبيك،پذيرش دعوت خدا را اعلان نموده،خود را به اجراى فرموده‌هاى الهى مكلّف مى‌سازد.

3-حج پايگاه اعلان مخالفت مسلمانان با جهل و آثار بجاى مانده از دوران جاهليت است.همان كارى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله انجام داد و آن را در خطبۀ حجةالوداع بيان فرمود.

4-حج پيوند جامعۀ اسلامى در عصر حاضر با صدر اسلام و يادآور خاطرات شكوهمند آن دوران شيرين و سرنوشت ساز است،بخصوص دو شهر مكه و مدينه كه