229هنگام حركت از عرفات و بار يافتن به مشعرالحرام به ذكر الهى فرمان مى‌دهد و مى‌فرمايد: ...فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْكُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ.... ¹

پايان زيارت را نيز با ذكر خدا تزيين مى‌دهد و مى‌فرمايد:

فاذا قضيتم مناسككم فاذكروا الله كذكركم آبائكم او اشد ذكرا... ؛«آنگاه كه اعمال حج بجاى آورديد،پس،مانند يادكردن پدرانتان يا بيش از آن،خدا را ياد كنيد.» ²

اين نكته،چنانكه آيۀ آغازين اين نوشتار مى‌نمايد،در زيارت قبور اولياى الهى نيز متجلّى است.سيوطى در تفسير الدرّالمنثور مى‌نويسد:وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله آيۀ شريفۀ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ... را قرائت مى‌كرد،مردى به پا خاست و در بارۀ كلمۀ« بيوت »از حضرت پرسيد.

آن بزرگوار فرمود:منظور خانه‌هاى پيامبران است.

سپس ابوبكر برخاست و پرسيد:آيا خانۀ على و فاطمه نيز از آن جمله است؟

حضرت پاسخ داد:آرى،از بافضيلت‌ترين آن خانه‌هاست. ³

بر اين اساس به جايگاه ذكر الهى و تجلّى آن در زيارات معصومان عليهم السلام مى‌پردازيم و از بزرگداشت ياد پروردگار در ديار پاكباختگان راه توحيد سخن مى‌گوييم.

جايگاه ذكر الهى در تعاليم اسلام

عارفان مسلمان فلسفۀ آفرينش را«ايجاد رابطۀ معرفتى بين خدا و خلق»مى‌دانند و با استفاده از حديث قدسى«كُنْتُ كَنْزاً مَخْفِيّاً...»؛«من گنجى پنهان بودم،دوست داشتم كه شناخته شوم پس جهان را آفريدم تا شناخته شوم.» ⁴مى‌گويند:علت آفرينش و تجلّى