316ديوارها صحيح و مجزى است؛ چون ملاك صدق عرفىِ رمى جمره است و عرفاً بر اين ديوارها جمرات صدق مىكند؛ هرچند توسعه پيدا كردهاند؛ همان گونه كه بر قسمتهاى توسعه يافتۀ مسجد الحرام و مسجد النبى صلى الله عليه و آله مسجد الحرام و مسجد النبى صلى الله عليه و آله صدق مىكند و احكام فقهى اين دو عنوان بر قسمتهاى جديد و توسعه يافته هم بار مىشود.
اساساً از روايات استفاده مىشود كه در عصر معصومان عليهم السلام هم جمرات ديوار بوده است نه ستون؛ چون به آنها «حيطان ( \ ديوارها) اطلاق شده است. حدود يكصد سال پيش كه رفعت پاشا مرآة الحرمين را نوشته است نيز جمرات مانند پيش از توسعۀ امسال نبوده است. رفعت پاشا مىنويسد:
جمرۀ عقبه ديوارى سنگى است به ارتفاع حدود سه متر و عرض حدود دو متر كه بر روى قطعه سنگ بلندى به ارتفاع يك متر و نيم از روى زمين بنا گرديده است. 1
برخى فقها هم مىگويند بايد به قسمتى از اين ديوار كه جاى ستون قبلى است رمى كرد و چون ستون قبلى از دو سمت راست و چپ توسعه پيدا كرده است، نقطۀ ميانى اين ديوار درست جاى ستون قبلى خواهد بود. و چون قطعه سنگهايى حدود 1*1 متر اين ديوار را پوشانده است، تشخيص قسمت ميانى ديوارها كار دشوارى نيست. به هر حال فتاوى فقها را در اين باره در فصل سوم همين كتاب درج خواهم كرد.
برخى از روحانيون كاروانها براى رعايت اين احتياط و تسهيل امر براى كاروانيان هنگام رمى كاروان در كنارى ايستاده بودند و با چراغ ليزرى به نقطۀ ميانى ديوارها نور مىانداختند تا زائران بدون معطّلى نقطۀ ميانى را رمى كنند. شايد بتوان با علامتى مثل پاشيدن رنگ به قسمتهاى ميانى، اين نقطه را دقيقاً مشخص كرد تا نيازى به استفاده از اين راه چاره هم نباشد.
برخى هم مانند آية الله اشتهاردى كه مقيّدند حتّى الامكان احتياطها را رعايت كنند، به سه نقطۀ ديوارها رمى مىكردند: نقطه ميانى، سمت راست اين نقطه، و سمت چپ آن.
به هر حال، امسال بحمدالله آنقدر رمى آسان شده بود كه كسانى كه در سالهاى گذشته