295سوم سورۀ توبه نيز مىتوان چنين استنباط كرد كه اعلان برائت با اعمال و مناسك حج منافات ندارد، بلكه رابطۀ ميان آن دو، در هدف و ماهيت و نتايج ايجاب مىكند كه براى تكميل آثار و بركات هر يك از آنها، اين دو عمل عبادى و سياسى همراه يكديگر انجام پذيرند؛ زيرا حج، در مفهوم جامع خود بسيارى از شعائر توحيدى را در بر مىگيرد و عبادتى اجتماعى - سياسى به شمار مىرود، و صرفاً حركتى فردى نيست.
آيات قرآنى دربارۀ كعبه و مكه، با تعابيرى چون قِيٰاماً لِلنّٰاسِ (مائده: 97)؛ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً (بقره: 125)؛ وُضِعَ لِلنّٰاسِ (آل عمران: 96) و مُبٰارَكاً وَ هُدىً لِلْعٰالَمِينَ (آل عمران: 96)، ماهيت اجتماعى بيت الله الحرام، و به تبع آن حج را بيان مىكند.
روايات نيز اثر حج را در حفظ و تقويت دين. و معرفى اسلام، تقويت پيوند و استحكام جوامع اسلامى، آشنايى مسلمانان با يكديگر، و شناخت آثار پيامبر و يادآوردن و فراموش نكردن آنها، متذكر مىشود.
همچنانكه روايات ديگرى، ارتباط حج با ولايت، اجتناب مؤكد از تعطيلى و ترك آن ولو به اهتمام حكومت را بيان مىكند، و گواه آن است كه حج فريضهاى است با جنبههاى گوناگون توحيدى، و آميزهاى است از عبادات و اجتماعيات؛ حتى برخى مفسران، منافع ياد شده در آيۀ 32 سورۀ حج را اعم از منافع معنوى و مادى، مانند سياست، ولايت، تعاون و همبستگى، رفاه عمومى، تدبير و توسعۀ تجارت، و رفع ديگر حوايج مىدانند كه به حسب شرايط و احوال جوامع اسلامى و نيازهاى روز، تغيير مىكند.
نمونههاى بهرهگيرى سياسى و اجتماعى از موقعيت بيت الله الحرام و حج، كه حرم امن الهى است و همگان در آن مصون هستند، در سنت رسول اكرم و ائمۀ اطهار عليهم السلام و مسلمانان متعدد است و ما به بعضى از آنها اشاره مىكنيم:
1. در سال هفتم هجرت، پيامبر اكرم بر اساس توافقنامۀ حديبيه، همراه دو هزار تن از مسلمانان، براى مناسك عمره (عمرة القضاء) به مكه رفتند و از نحوۀ آرايش شكوهمند مسلمانان به هنگام طواف و شعارهاى آنان - از جمله اشعار عبدالله بن رواحه - براى نمايش قدرت مسلمانان در برابر مشركان بهره بردند. شخص