89است. ¹ بعضى آن را هجده مايل و برخى ديگر آن را يازده مايل ذكر كرده‌اند. از سمت عراق در مكان ثنيه «خلّ المقطّع» قرار دارد كه فاصلۀ آن بين هفت تا ده مايل ذكر شده است. از طرف ديگر حدود حرم مكانى است به نام «جعرانه» كه فاصلۀ آن را تا مكه نُه تا دوازده مايل ذكر كرده‌اند. «تنعيم» يكى ديگر از حدود حرم است كه در مسير مكه قرار دارد و در فاصلۀ شش كيلومترى مكه قرار گرفته است. «حديبيّه» در سمت جدّه، نقطه‌اى ديگر از حرم است كه تا مكه ده مايل فاصله دارد. محدودۀ ديگر حرم در سمت يمن به نام «اضاءة لبن» مى‌باشد كه در شش يا هفت مايلى مكه قرار دارد.

دربارۀ فلسفه و اسرار عرفانى حدود حرم چندين نكته ارزشمند در احاديث ذكر شده است. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود : آدم از سمت صفا و حوّا از سمت مروه نازل شدند، آن دو در خيمه‌اى جمع شدند، عمود آن خيمه ياقوتى سرخ رنگ بود كه نور آن اطراف را روشن مى‌كرد، نهايت نور اين ياقوت نهايت حرم شد لذا تا مسافتى كه نور اين ستون نورانى رسيد حرم قرار داده شد. ²

«أَنْزَلَ جَبْرَئِيلُ آدَمَ مِنَ الصَّفَا وَ أَنْزَلَ حَوَّاءَ مِنَ الْمَرْوَةِ وَ جَمَعَ بَيْنَهُمَا فِي الْخَيْمَةِ قَالَ وَ كَانَ عَمُودُ الْخَيْمَةِ قَضِيبَ يَاقُوتٍ أَحْمَرَ فَأَضَاءَ نُورُهُ وَ ضَوْؤُهُ جِبَالَ مَكَّةَ وَ مَا حَوْلَهَا قَالَ وَ امْتَدَّ ضَوْءُ الْعَمُودِ، قَالَ: فَهُوَ مَوَاضِعُ الْحَرَمِ الْيَوْمَ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ مِنْ حَيْثُ بَلَغَ ضَوْءُ الْعَمُودِ، قَالَ: فَجَعَلَهُ اللَّهُ حَرَماً لِحُرْمَةِ الْخَيْمَةِ وَ الْعَمُودِ لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ». ³

«جبرئيل آدم را از صفا و حوا را از مروه فرود آورد و در خيمه‌اى را جمع نمود. ستون خيمه از ياقوت سرخ بود. روشنايى و فروغ آن كوه‌هاى مكّه و اطراف آنرا روشن ساخت. تا هر جا كه نور آن ستون گسترش يافت خداوند آنجا را حرم قرار داد. پس امروز محدودۀ حرم جاهايى است كه فروغ ستون به