155اعراب بنا شده بود. پيروزى اسلام سبب شد تا خانه خدا و اطراف آن از بت‌ها پاك شود و نداى توحيد، مسجدالحرام را فرا گيرد. با گسترش اسلام، مسلمانان احساس كردند كه بايد محدودۀ طواف وسيع شود و طبعاً لازم بود بر اين محدوده افزوده شود. از اين‌رو اطراف مسجد به‌عنوان حصار، ديوارى كوتاه كشيده شد. اين ديوار نخستين بار به‌دستور خليفۀ دوم بنا شد. در دوره‌هاى بعدى مسجدالحرام توسعۀ بيشترى يافت و حد و حدود آن وسيع‌تر شد. 1 البته در اين زمينه مباحث تاريخى و فقهى فراوانى وجود دارد كه از آنها صرف‌نظر مى‌شود.
از برخى روايات به‌دست مى‌آيد 2 كه اولين محدودۀ مسجدالحرام به‌دستور ابراهيم عليه السلام از كعبه تا سمت مشرق، يعنى صفا و مروه محدود مى‌شده است. لذا حد مسجد كعبه تا مسعىٰ است. به‌دنبال اين با حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مواجه مى‌شويم كه فرمود:
«هرگاه حضرت قائم ظهور كند، بيت‌اللّٰه الحرام ومسجدالحرام و مسجد كوفه را به حالت اولش بازمى‌گرداند. ابوبصير گفت: يعنى به همان محلى كه بازار خرمافروش‌ها بود.» 3
بنابراين آن همه قداست و عظمت و شكوه مربوط به محدودۀ اصلى كعبه و مسجدالحرام است.
3. آداب ورود به مسجدالحرام
وارد شدن به محدودۀ امن الهى مهبط نزول ملائكه و قطعه‌اى از بهشت طبعاً آداب و شرايط خاص و ويژه‌اى دارد. در اين مكان نشانه‌هاى خدا وجود دارد، آيات الهى در مسجدالحرام به وفور يافت مى‌شود، لذا بايد آنها را شناخت و نسبت به آنها حالت