511«هان اى مردم! حاضران به غايبان برسانند، بعد از من پيامبرى نيست، و پس از شما مسلمانان امتى نيست». ¹

«اى مردم! بدانيد من امروز اعلام مى‌كنم كه كليۀ مراسم و عقايد دوران جاهلى را زير پاى خود نهاده، بطلان آن را به اطلاع شما مى‌رسانم». ²

در اين موقع پيامبر صلى الله عليه و آله سخنان خود را قطع كرد و در حالى كه با انگشت سبابه (انگشت شهادت) به آسمان اشاره مى‌كرد، گفت: بار الها پيام‌هاى تو را رسانيدم. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله با گفتن سه بار «اللَّهُمَّ اشْهَدْ» گفتار خود را به پايان رسانيد.

پيامبر صلى الله عليه و آله تا غروب روز نهم در عرفه توقف نمود. وقتى خورشيد در افق مغرب پنهان گشت، و هوا كمى تاريك شد بر شتر خود سوار شد، و قسمتى از شب را در «مزدلفه» و فاصلۀ طلوع فجر و آفتاب را در مشعر به سر برد. روز دهم، رهسپار «منى» گرديد، و مراسم «رمى جمره» و قربانى و «تقصير» را انجام داده، براى انجام مراسم ديگر حج عازم مكه گرديد، و بدين وسيله مناسك حج را به مردم آموخت. گاهى در لسان حديث و تاريخ، اين سفر تاريخى را «حج وداع»، و گاهى «حج بلاغ» و «حج اسلام» مى‌نامند، و هر كدام از اين نام‌ها روى مناسبتى است كه وجه آن براى افراد بصير پنهان نيست.

در پايان، اين نكته را متذكر مى‌شويم كه مشهور ميان محدثان اين است كه: پيامبر صلى الله عليه و آله اين خطبه را در روز عرفه ايراد فرموده است، ولى برخى ³ معتقدند كه اين خطبه در روز دهم ذى الحجه ايراد شده است.

سرگذشت «غدير»

مراسم حج به پايان رسيد: مسلمانان، اعمال حج را از پيامبر عاليقدر صلى الله عليه و آله آموختند. در اين هنگام، پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله تصميم گرفت، كه مكه را به عزم مدينه