464
ارتش اسلام به مدينه باز مى‌گردد
پيامبر صلى الله عليه و آله در اين نبرد تمام شيوه‌هاى نظامى از مادى و معنوى را به كار برد، ولى تجربه اثبات كرد كه گشودن دژ به فعاليت و صبر بيشترى نياز داشت. در صورتى كه شرايط فصلى و امكانات ارتش اسلام، توقف بيش از اندازه را در منطقۀ طائف اجازه نمى‌داد؛ زيرا:
اولاً: در طى اين مدت محاصره، 13 نفر از مسلمانان كشته شده بود كه هفت نفر از آنها از قريش، و چهار نفر از انصار و يك نفر از قبيلۀ ديگر بود. گروهى نيز در وادى حنين، بر اثر حملۀ مكارانۀ دشمن و گسيختن نظم سپاه از بين رفته بودند، كه متأسفانه نام و شمارۀ آنان در سيره‌ها ضبط نشده است. از اين نظر، يك نوع خستگى در روحيۀ سپاه اسلام مشاهده مى‌شد.
ثانياً: ماه شوال سپرى مى‌شد، و ماه ذى القعده فرا مى‌رسيد، كه جنگ و نبرد در آن از نظر ملت عرب حرام بود. اسلام هم بعدها اين سنت صالح را تحكيم نمود. 1 از اينرو، براى حفظ اين سنت لازم بود كه هر چه زودتر محاصره برچيده شود، تا عرب ثقيف، پيامبر را به مخالف با سنت صالح متهم نسازند.
از اين گذشته، مراسم حج نزديك بود و نظارت بر مراسم حج در آن سال بر عهدۀ مسلمانان بود؛ زيرا پيش از آن، تمام مراسم حج زير نظر مشركان مكه اداره مى‌شد.
موسم حج كه پديدآورندۀ يك اجتماع با شكوه و انبوهى از مردم عربستان مى‌باشد، بهترين فصل براى تبليغ اسلام و بيان حقيقت آئين توحيد به شمار مى‌رفت. پيامبر صلى الله عليه و آله بايد از اين فرصت كه براى نخستين بار به دست او افتاده، حد أكثر استفاده را بكند و فكر خود را متوجۀ مسائل ديگرى سازد كه به مراتب بالاتر از فتح يك دژ دورافتاده است. با در نظر گرفتن اين شرائط، پيامبر صلى الله عليه و آله