341اجازه مطالب نامه را پاك كرد و گفت: بت‌پرستان هر چه مى‌خواهند در حق ما انجام بدهند، ما ملت باج بدهى نيستيم. ¹

عواملى كه سپاه عرب را متفرق ساخت

1 - نخستين عامل پيروزى، گفتگوهاى نمايندگان پيامبر صلى الله عليه و آله با سران قبايل «غطفان» و «فزاره» بود. زيرا اين قرارداد اگر چه به تصويب نهايى نرسيد، ولى نقض آن نيز اعلام نشد. قبايل مزبور از اين طريق با متفقين خود دودل شده، و روزبه روز در انتظار امضاى قرارداد مزبور بودند، و هر موقع از آنها تقاضاى حملۀ عمومى مى‌شد، آنان به اميد اين قرارداد، به عذرهاى خاصى، تقاضا را رد مى‌كردند.

2 - كشته شدن «عمرو»، قهرمان تواناى سپاه عرب، كه بسيارى از افراد به فتح و پيروزى او اميدوار بودند، رعب و هراس شديدى ايجاد كرد؛ خصوصاً به دنبال كشته شدن وى قهرمانان ديگر از ميدان نبرد پا به فرار گذاردند.

3 - نُعيم بن مسعودِ تازه مسلمان، در بهم زدن اتحاد فوق العاده مؤثر بود. او مؤثرترين نقشه را در متفرق ساختن سپاه شرك ريخت و فعاليت او از فعاليت‌هاى جاسوسان زبردست عصر ما دست كمى ندارد. بلكه بالاتر و اهميت آن بيشتر است.

وى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: من يك فرد تازه مسلمانى هستم و با تمام اين قبايل دوستى ديرينه دارم، آنان از اسلام من آگاهى ندارند، اگر دستورى داريد بفرماييد اجرا كنم. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: كارى كن كه اين جمعيت پراكنده شود، يعنى اگر در اين راه براى حفظ يك سلسله مصالح عالى چاره‌جويى و نقشه‌كشى كنيد، مانعى ندارد. ²

«نُعيم» مقدارى انديشيد، آنگاه سراغ قبيلۀ بنى قريظه رفت، كه در حقيقت ستون پنجم دشمن بوده و مسلمانان را از پشت سر تهديد مى‌كردند. وى وارد دژ