66( وحظر الانفس عن الفساد ¹) و اين بازداشتن ازپليدى‌ها، مايۀ نزديكى به فضايل و مكارم اخلاقى وكسب نورانيت و معنويت است.

از ديدگاه علامه طباطبائى در داستان حضرت ابراهيم و حركت او به سوى حرم الهى و بردن فرزند و همسر به صحراى مكه و سپس ذبح اسماعيل وآمدن نداى آسمانى و بناى كعبه و ... دوره كاملى از سير عبادى وسلوك روحانى ومعنوى انسان را از تنگناى خود و خودپرستى تا اوج قرب به خدا ورستن از تعلّقات و وابستگى‌هاى مادى و پيوستن به مقام ربّ و ركون به دار كبريا مى‌يابيم ². از ديگاه عالم ربانى آيت‌الله ملكى تبريزى، نيز هدف اصلى از تشريع حج و ساير عبادات، تقويت بعد روحانى (معنوى) است تا انسان با معنويت شده و از عالم جسم، به عالم «معنى» ترقّى كند و شناخت خدا، دوستى و انس او را به‌دست آورد و در سراى كرامت او با اوليايش به سر برد .... حج دارويى الهى و مركب از اجزاى بسيار نافعى براى بيمارى‌هاى دل است.

شش. تجلّى عبوديت و معيار طاعت

يكى از حكمت‌هاى حج، تعيين معيار بندگى و تسليم بودن و تثبيت بندگى عبوديت است. بايد عبد بود تا به حريم محبوب راه يافت و نشان«اطعنى» دريافت كرد. بندۀ مطيع، با دل و جان، سر به سوداى دوست مى‌نهد و در فراخناى زندگى؛ مى‌پسندد آنچه كه جاناننش مى‌پسندد. سر به فرمان او دارد، تا چه بفرمايد و چه بخواهد. بيابان‌ها و خشكى‌ها را پشت سر مى‌نهد، فشار گرما و سرما، باد و