67بوران، خستگى و گرسنگى و ... را تحمل مىكند؛ لباس دنيوى بر مىكَند؛ همچون عاشقان مىچرخد وچون گدايان مىدود؛ سنگ بر مىدارد و مىاندازد، قربانى اش را تقديم مىكند و چون غلامان سر مىتراشد و ... تا اثبات كند كه او بنده است و «عبد». پيامبر اكرم (ص) هنگام مناسك حج مىفرمود:«لبيك بحجّه حقّآ تعبّداً و رقّاً 1».
از ديدگاه فيض كاشانى، اعمال حج براى اين است كه رقيت و بندگى حجگزاران، تمام تر و اذعان و انقياد آنان نسبت به پروردگار خويش، كاملتر شود .... 2
از نظر صاحب الاربعين نيز حضور متواضعانه و فروتنانه حجگزاران در برابر پروردگار و خوارى و تضرّع آنان در مقابل عظمت و بزرگى صاحب آن، نشانهاى از كمال اطاعت و اظهار بندگى و عبوديت است. تكليف آنان بر كارهاى غير طبيعى و غريب و اعمالى ظاهراً به دور از عقل ... براى اين است كه اعمال ايشان، فقط به قصد امتثال امر و محض عبوديت است وسبب ديگرى ندارد. اين يكى از رازهاى بزرگ است كه در اين عبادت نهفته است 3.
هفت. رياضت امّت اسلام
حج يك دورۀ كامل رياضت شرعى و سير و سلوك عرفانى است و با مشقّتها، سختىها و مناسك و دلايلى كه دارد، يكى از نمونههاى عينى جهاد اصغر است. وصول به فيوضات الهى و كمالات انسانى،