44اخلاق، رأفت، زهد و آزادگى از همۀ تعلّقات و ... را از خود به ظهور مىرسانند.
همۀ اينها منافع و بركات معنوى است كه در سايۀ اين سير درونى و حضور در مكانهاى مقدس و ارتباط تنگاتنگ با صالحان و مؤمنان، به دست مىآيد؛ چنان كه قرآن مىفرمايد: لِيَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ ... 1؛ «مردم رابراى حج فرا خوان تا از هر جا گرد آمده، منافع خويش را شاهد باشند و در روزهاى معين، نام خدا را ياد كنند». امام رضا (ع) پس از بيان حكمتهاى مختلف حج مىفرمايد: «و ما في ذلك لجميع الخلق من المنافع و الرغبة و الرهبة الي الله سبحانه و تعالي» 2 ؛ «براى همۀ مردم منافعى است و شوق و كشش و بيم به سوى پروردگار».
در اينجا بجا است چندين مورد از فضايل ومكارم اخلاقى كه در پرتو حج به راحتى قابل دستيابى است، اشاره گردد:
الف. خلق نيكو و حسن
نرم خويى، پرهيز از سخنان زشت و ناروا، درشتى نكردن درگفتار، فرو خوردن خشم و عصبانيت وكلام مؤدبانه وحتى تحمّل اذيت و آزار ديگران، از جلوههاى اخلاق خوش و نشانههاى حج گزار عارف است.
شايد يكى از حكمتهاى مهم حج، تمرين و مداومت بر اخلاق حسنه و ملايمت و زيبايى در گفتار است؛ به خصوص در زمانهاى گذشته كه حج گزاران نزديك به يك سال باهم در يك كاروان بودند و ارتباط مداومى با هم داشتند. آنان بايد با هم ملاطفت و دوستى