233بسيارى گناه است بنده را، كه كفارت آن نيست، مگر ايستادن به عرفات و هيچ وقت نيست كه شيطان را ببينند درمانده‌تر و زرد روتر از آن وقت كه حاجيان در عرفات ببيند؛ از بس كه بيند رحمت و فضل خداى بر سر ايشان باران و ريزان!» ¹

چهار. كمال معرفت

عارف سالك، ميرزا جواد ملكى تبريزى(ره) مى‌گويد: «منتهاى جديت خود را به خرج بده كه در عرفات، به كمال معرفت نايل شوى و بدان كه اجتماع حاجيان براى دعا در يك ميدان و صحنه واحد، به ويژه به لحاظ حضور صالحان و اهل باطن از ابدال و اوتاد يا غير آنها از كاملان - كه هيچ وقت حج از بعضى از آنان خالى نيست - لامحاله با اجتماع دل‌ها و همت‌ها، براى طلب نزول رحمت و طلب باران، ابرهاى جود و كرم كه گردن‌ها كشيده و ديده‌ها خيره شده ]براى آن[ و تضرّع و زارى و ابتهال خود، شايد علت تامه اجابت دعا باشد». ²

مرحبا قومى كه داد بندگى را داده‌اند

پنج. يادآورى صحنه رستاخيز

«زائر خانه خدا بايد از وقوف به عرفه و مشعر و مشاهده ازدحام جمعيت و اقوام و ملل مختلف، از عرب و عجم، از گريه و ناله و استغاثه و تضرّع آنها به درگاه حق تعالى، از پيروى هر قومى از