193راوى از امام صادق (ع) سؤال كرد: «يا بن رسول الله! اقوم اصلي و المرآة جالسة بين يدي او مارة؟» امام در پاسخ فرمود: «لا بأس انما سميت بكه لانه يبك فيها الرجال و النساء» . ¹ در ساير مساجد و محافل - حتى در عرصه جهاد با دشمنان- حضور زنان واجب نيست، اما در مسجد الحرام حضور زن براى انجام مناسك عبادى حج و يا عمره واجب مى‌شود و زن و مرد در كنار يكديگر، گرد كعبه طواف مى‌كنند و اين مى‌رساند كه در كمال معنوى و صعود الى الله، جنسيت و نژاد و طبقات دنيوى نقشى ندارد و مسجد الحرام پايگاه همه براى رسيدن به مقام قرب است. به راستى اين تفاوت‌ها، اصالتى در كمال بشرى ندارد و فقط متاع غرور براى عالم ماده است و راه سعادت بر همگان گشوده است.

شش. مسجد الحرام پايانى براى آغاز

حضور در مسجد الحرام، مرحله پايانى مناسك حج است؛ اما اين پايان، آغازى براى سير و سلوك است. خداوند معراج پيامبر خود را از مسجد الحرام قرار داد تا به بندگان وارستۀ خود بگويد: كعبه نقطه پايان حركت آنان نيست. آنان‌كه به كعبه رسيدند، در نقطه آغاز قرار دارند و بايد از اين نقطۀ عروج، راه معراج را برگزينند: سُبْحٰانَ الَّذِي أَسْرىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بٰارَكْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيٰاتِنٰا . ²

هفت. مسجد الحرام مقصد و مقصود همگان

كعبه و مسجد الحرام، فقط مقصد و مقصود حج‌گزاران نيست و محدود به زمان خاصى محدود نشده است؛ بلكه در هر زمان و