86سوخت تا به شامى و شمالى يعنى باب العجله رسيد. 1 بازسازى بعد از اين آتش سوزى از سال 803 آغاز و ستونها از نوع زيرسازى و رواقهاى اطراف ساخته شد. در سال 825 يكى ديگر از سلاطين ممالكى با نام برسباى، بازسازى بخشهاى زيادى از اماكن حرم را كه رو به ويرانى بود، بر عهده گرفت.
نقشه مكه قديم از سال 1326 ق
بدين ترتيب بايد گفت مماليك مصر، در طول دو سه قرن نقش مهمى در بازسازى و تعمير حرم داشتند و خدمات آنان به حرمين شريفين، از حد فزون است.
در دوره عثمانىها، يعنى از دهه سوم قرن دهم هجرى كه عثمانىها حرمين را در اختيار گرفتند، نيز تعميرات و بازسازىها ادامه يافت. اين زمان و تا دورههاى طولانى بعد از آن، اطراف مسجد الحرام، مملو از رباطها، زاويهها [خانقاهها] و مدارس بود، چنانكه بيشتر سلاطين مملوكى و عثمانى علاقهمند بودند تا ساختمانى كه براى آموزشهاى دينى يا نگهدارى صوفيان يا مسافران است، بنا كنند. فهرست بلندى از رباطهاى مكه وجود دارد كه دو مجلد كتاب شده است. همين طور دهها مدرسه مهم در طول اين قرون در مكه ساخته شد.
يكى از گزارشهاى برجاى مانده از قرن يازدهم هجرى اثرى است با نام جواهر التاريخ المكى كه بر اساس كتاب الاعلام بأعلام بيت الله الحرام از نهروالى (م 990) نوشته شده و بر اساس آن مىتوان وصفى دقيق از حرم الهى به دست داد. در اين