252 الف: مسجد محله.

ب: مسجد مركزى در شهر براى نمازگزاران شهر با عنوان مسجد جامع.

ج: مصلاّيى براى مراسم نماز عيد براى تمامى مردم يك منطقه.

د: مسجدالحرام براى حضور همه مسلمانان.

مسجد در عصر آغازين اسلام، افزون بر عبادت، مركزى براى اداره حكومت نيز بود. سپس به عنوان مدرسه نيز از آن استفاده شد. بعدها وقتى دارالحكومه و مدرسه ساختند، مسجد به عبادت اختصاص داده شد؛ گرچه گهگاه از آن به عنوان مدرسه نيز استفاده مى‌شده است. در واقع، مسجد تكيه‌گاه تمامى مسلمانان در اتكال به خداى واحد قهّار و سمبل قداست، پاكى، تقوا و وحدت جامعه اسلامى است.

3 . نخستين خانه‌اى كه براى مردم ساخته شد تا در آن به عبادت خدا بپردازند، بيت‌الله الحرام است. بنابر اين، بايد مسجدالحرام و كعبه را قديمى‌ترين محل عبادت دانست. قرآن علاوه بر مسجدالحرام از مسجدالأقصى نيز ياد كرده است. اينها مساجدى است كه پيش از اسلام نيز وجود داشت. بعلاوه، اهل كتاب نيز مراكز عبادت خاص خود را داشته‌اند. مسجدالنبى(ص) را هم كه شرحش خواهد آمد بايد به دو مسجد پيش‌گفته ضميمه كرد.

در واقع، نخستين مسجدى كه در اسلام بر پايه تقوا ساخته شد، مسجد قبا بود كه در سال نخست هجرى، بلافاصله پس از هجرت رسول خدا(ص) به يثرب و وارد شدن ايشان به محله قبا ساخته شد. و گفتنى است نخستين كسى كه مسجد ساخت، عمار ياسر بود كه در تأسيس مسجد قبا نقش اول را داشت. پس از آن، مسجدالنبى(ص) در يثرب يا مدينةالنبى(ص) ساخته شد. به دنبال آن، هريك از طوايف عرب در ناحيه خود مسجدى ساختند. آنان از رسول‌خدا(ص) مى‌خواستند تا در نقطه‌اى كه براى مسجد انتخاب كرده بودند، نماز بگزارد. سپس محل نماز رسول خدا(ص) را به عنوان مسجد