15
(2) راههاى حج در قديم
تا پيش از آن كه هواپيما به عنوان وسيلهاى براى اعزام زائران خانه خدا به جده به ميدان آيد، حجاج از راههاى زمينى يا دريايى به حج مىرفتند. اين گونه سفرها دو مقطع مهم دارد. روزگارى كه از كشتىهاى بادبانى و وسائلى چون شتر استفاده مىشد، و دوران نسبتا جديدتر كه از كشتىهاى بخار و ماشين به عنوان نقل و انتقال و از جمله رفتن به حج رايج گرديد. طبعا عصر شتر دورانى است بسيار طولانى كه دست كم تا اواخر قرن نوزدهم و حتى پس از آن در يكى دو دهه اول قرن بيستم براى برخى از مناطق ادامه داشت.
استفاده از راههاى زمينى در روزگاران كهن، سبب شد تا دانشى در حيطه جغرافيا به نام راه حج شكل بگيرد، دانشى كه بخش عمده آن اطلاعات جغرافيايى مربوط به راهها بود و عمدتا يا به صورت مستقل تحت عنوان طرق حج و منازل نامه و يا در قالب سفرنامه نوشته مىشد.
يك زائر ممكن بود از سه ماه يا يك سال در راه باشد، اما در حرمين، تنها يكى دو ماه بماند. بنابرين، وقتى مفهوم حج به كار مىرفت، تنها اقامت در حرمين نبود، بلكه وضعيتى بود كه يك زائر از آغاز سفر از شهر خود تا بازگشت با آن همراه بود.
در اينجا صرفا براى آن كه فضاى اين مسير روشن شود، و از اين زاويه كه «راه» همان طريق رسيدن به «حرمين شريفين» است، فهرستى از راههاى شناخته شده حج را در طول قرون اسلامى، آن هم به اختصار، بيان مىكنيم.
يك ويژگى مهم اين راهها آن بود كه همه آنها به يك نقطه يعنى حرمين شامل مكه و مدينه ختم مىشد. در واقع راه حج چنان نيست كه راهى از شرق به غرب باشد بلكه مجموعه راههايى است كه همه جهان اسلام را در نقطهاى به نام مكه با يكديگر پيوند مىدهد. بنابرين بايد در يك طرح كلى مكه را مركز حساب كرده و از