1) . استغاثه يعنى درخواست غوث و كمك. در قرآن كريم اين واژه به كار رفته است: فَاسْتَغٰاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ ؛ «آن كه از پيروان او بود، در برابر دشمنش از وى تقاضاى كمك نمود». (قصص: 15) قرطبى در تفسير خود استغاثه را اين‌گونه معنا مى‌كند: يعنى درخواست كمك و يارى كرد. آيه پنجم سوره حمد «اياك نستعين» نيز يعنى يارى، كمك و توفيق را از تو طلب مى‌كنيم. (قرطبى، ج1، ص145). رسول خدا مى‌فرمايد: «إنَّ الشَّمسَ تَدنُو يومَ القيامَةِ حَتّى يبلُغَ العَرَقُ نِصفَ الاُذُن... فَبَيناهُم كَذلِكَ استَغاثُوا بِآدَمَ ثُمَّ بِمُوسى ثُمَّ‌ِ بِمُحَمَّدٍ فيشفَعُ لِيقضى بَينَ الخَلقِ» بخارى اين روايت را به طور كامل در كتاب «زكات» آورده است. (فتح البارى، ج3، ص338). شيخ حسن سقاف در اين باره مى‌گويد: اين روايت تصريح دارد بر جواز استغاثه به غير خداوند، در امرى كه گشايش در آن فقط به دست خداست. همه ما باور داريم كه رسول خدا(ص) بنده‌اى از بندگان خداست و در روز قيامت، ملك در دست ايشان نيست؛ زيرا خداوند مى‌فرمايد: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ ؛ «حكومت امروز براى كيست؟ براى خداوند يكتاى قهّار است!» (غافر: 16) استغاثه مردم در روز قيامت كه مرز ميان شرك و ايمان آشكار است، به ويژه استغاثه از حضرت آدم كه مى‌داند نمى‌تواند اين كار را بكند و نيز به پيامبران پس از ايشان، از بزرگ‌ترين، قاطع‌ترين و درست‌ترين دلايل جواز استغاثه به غير خداوند است. حتى اگر در استغاثه، كسى كه استغاثه مى‌كند، سودى نبرد. بنابراين برخلاف گمان برخى، اين استغاثه شرك يا كفر به شمار نمى‌رود؛ بلكه اين عمل نزد خداوند و جايى كه همه مخلوقات نظاره‌گر هستند، حقيقت دارد. الإغاثة بأدلة الاستعانة، صص11و12. اگر ما بر اين باوريم كه پيامبران در قبرهاى خود زنده هستند - كه سخنى حق است - و هم‌چنين آنان كرامتى كه در اين دنيا داشته‌اند، پس از مرگ نيز همراه آنان است، پس استغاثه به آنان چه مانعى دارد؟ زيرا استغاثه يعنى درخواست كمك از كسى كه توانايى كمك‌رسانى دارد. اين عمل به معناى درخواست دعا از كسى است كه مالك دعاست [يعنى خداوند]. بنابراين با گفتن «اى خدا! به جاه و منزلت پيامبر(ص) به من كمك كن» هيچ خدشه‌اى به ايمان و باور ما وارد نمى‌آيد. بزار از ابن‌عباس نقل مى‌كند كه رسول خدا فرمودند: «إنّ للهِ مَلائِكَةً في الأرضِ يكتُبُونَ ما يسقُطُ مِن وَرَقِ الشَّجَرِ فَإذا اصابَت احَدُكُم عَرجَة - بأرضِ فَلاةٍ - فينادِ يا عِبادَ اللهِ أعينُونى» ابن‌حجر اين روايت را حسن دانسته است. شرح الاذكار، ابن‌علان الصديقى، ج5، ص151. سخاوى در شرح «الابتهاج» نيز اين روايت را حسن مى‌داند. هيثمى در مجمع الزوائد، ج10، ص132 نيز مى‌گويد: رجال اين حديث ثقه هستند. ابن‌تيميه اين حديث را در الكلم الطيب نقل مى‌كند. بنابراين ابن‌تيميه نيز اين روايت را نيكو مى‌دانسته كه در الكلم الطيب نقل كرده است. شيخ ناصر در تعليق بر آن مى‌نويسد: روايت ضعيف است. وى در جاى ديگر مى‌گويد: اين روايت حسن است و روايت را موقوف بر ابن‌عباس مى‌داند. سپس مى‌افزايد: شايد او اين روايت را از اهل كتاب اقتباس كرده باشد. به راستى آيا مى‌توان چنين گمانى به ابن‌عباس داشت كه شرك را از اهل كتاب بگيرد و براى امت اسلام روايت كند؟ آن‌گاه علماى مسلمان و در رأس آن، احمد بن حنبل نيز آن را بپذيرند و به آن عمل كنند؟! طبرانى و ابو يعلى (در مسند) و نيز ابن‌سنى در «عمل اليوم والليله» از عبدالله بن مسعود نقل مى‌كنند كه رسول خدا(ص) فرمود: «اِذا انفَلَتَت دابّة أحَدكُم بِأرضِ فَلاةٍ فَلينادِ يا عَبدَالله احبِسُوا عَلَى يا عَبدَالله احبِسُوا عَلَى فَإنَّ للهِ في الأرضِ حاضِراً سَيحبسُهُ عَلَيكُم» در روايت ديگرى كه طبرانى در «المعجم الكبير» نقل كرده آمده است: «إذا أضَلَّ أحَدكُم شَيئاً أو أرادَ أحَدكُم غَوثاً وَ هُوَ بِأرضٍ لَيسَ بِها أنيسٌ فَليقُل يا عِبادَاللهِ أغيثُونى فَإنَّ للهِ عباداً لا نَراهُم» طبرانى پس از نقل اين حديث مى‌گويد اين امر تجربه شده است. امام نووى به نقل از برخى شيوخ خود نيز همين مطلب را مى‌آورد. ر.ك: المنتقى المختار من كتاب الأذكار، شيخ محمد على صابونى، ص208. همچنين ر.ك: إتحاف الأذكياء، صص29-31.

2) . الاشفاق على احكام الطلاق في الرد على «نظام الطلاق» للقاضى احمد شاكر. نويسنده كتاب «نظام الطلاق» پس از نگاشتن اين اثر [كه در آن نسبت به احكام طلاق در اسلام شبهاتى مطرح كرده است]، به دانش حديث روى مى‌آورد و پس از اهتمام فراوان به احاديث رسول گرامى اسلام، يكى از حديث‌شناسان برجسته مى‌شود. به اين ترتيب از گفته‌هاى كتابش روى گردانده است. طبرانى از عبادة بن صامت نقل مى‌كند كه در زمان پيامبر(ص) منافقى مؤمنان را آزار مى‌داد. ابوبكر خطاب به ديگران گفت بلند شويد برويم نزد پيامبر(ص) و از ايشان كمك بخواهيم. رسول خدا فرمود: «أنَّهُ لايستَغاثُ بى وَ إنَّما يستَغاثُ بِالله» «بايد از خدا كمك خواست نه از من». شيخ عبدالله الصديق مى‌گويد اين حديث در واقع درصدد بيان ناروايى استغاثه در امورى است كه فرد توان آن را ندارد؛ همان‌گونه كه ابن‌تيميه نيز بيان كرده است. اما همان‌گونه كه در كتاب «الرد المحكم المتين» نيز بيان كرده‌ام، اين روايت ضعيف است. شيخ ابوحامد مى‌گويد: بنابر فرض صحيح بودن حديث، در دلالت آن دو معنا احتمال دارد: اول: پيامبر(ص) به دستور خداوند حكم كرده بود كه احكام مسلمانى بر منافقان نيز جارى است. از سوى ديگر ادب درخواست كردن اقتضا مى‌كند انسان چيزى را درخواست كند كه طرف مقابل توان انجامش را داشته باشد؛ چنان‌كه در درخواست از خداوند نيز چيزى را طلب مى‌كنيم كه در حوزه قدرت ذات بارى تعالى باشد. بنابراين نبايد از پيامبر(ص) درخواستى كرد كه او نمى‌تواند به آن پاسخ دهد. دوم: فرمايش پيامبر(ص) از جهت توجه دادن افراد به فاعل حقيقى است؛ همان‌گونه كه مى‌فرمايد: «ما أنا حملتكم و لكن الله حملكم » [من به شما مركب ندادم؛ بلكه خداوند به شما مركب عطا كرد و شما را بر شتر سوار كرد]. در واقع رسول اكرم مى‌فرمايد كه حتى وقتى از من طلب يارى شود، در واقع خداوند است كه مورد استغاثه قرار مى‌گيرد. در سنت و احاديث، مانند اين روايت را فراوان مى‌بينيم كه رسول خدا در صدد بيان حقيقت امر هستند. قرآن نيز وقتى مى‌فرمايد: اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ؛ «وارد بهشت شويد به خاطر اعمالى كه انجام مى‌داديد!» (نحل: 32) عمل انسان را به اكتساب كننده آن پيوند داده است. اما پيامبر(ص) مى‌فرمايد: «لن يدخل أحدا منكم الجنة عمله » «هيچ يك از شما را اعمالش به بهشت نمى‌برد». شيخ ابوحامد در ادامه مى‌گويد: به طور كلى لفظ «استغاثه» نسبت به كسى كه از او يارى مى‌خواهيم، در واقع يا از روى خلق و ايجاد و يا از روى تسبب و كسب مى‌باشد. چنين مسئله‌اى نيز پذيرفته شده و در لغت و نيز در شريعت امرى جايز است. براءة الحنيفيين، صص 269و270 با دخل و تصرف.