117 ولى اگر قبل از وقوف به عرفات پاك نشد، حج او به افراد تبديل مى‌شود و لذا با همان احرام اوّل عازم عرفه و مشعر مى‌شود، تا وقوفين را درك كند و پس از آن اعمال منى و بقيّه اعمال مكّه را مى‌آورد.

و آنگاه كه از همه مناسك حج فراغت پيدا كرد، يك عمره مفرده نيز انجام مى‌دهد، بنابراين با عمل كردن به اين وظائف، از حجّةالاسلام او نيز كفايت مى‌كند. مؤيّد اين حكم روايات باب است كه اماميّه نيز بدان فتوا داده‌اند.

مسئله دوّم:

به اتفاق جميع فقها، چنانچه بعد از تمام شدن طواف شك كند كه طواف را صحيح انجام داده يا نه؟ به شكّ خود اعتنا نكند و بنا بر صحّت بگذارد و كفاره‌اى بر او نيست.

و نيز به اتفاق فقها، اگر بين هفت يا هشت شوط شك كند باز هم بنا بر صحّت مى‌گذارد و توجّه به شك خود نمى‌كند.

ولى اگر بين شش و هفت و يا كمتر از هفت شك نمود، بايد بنا را بر بطلان بگذارد و در اين صورت لازم است در طواف واجب، طواف خود را اعاده نمايد.

ليكن در طواف مستحب، به شرط اينكه يكى از دو طرف شك كمتر از هفت باشد، بنا بر اقلّ مى‌گذارد و طواف را تمام مى‌كند. و بايد توجّه داشت كه در طواف مستحبى فرقى بين شكّ در اثناء و يا بعد از تمام شدن شوط هفتم نيست.

آنچه را كه تا به حال بيان شد به فتواى فقهاى اماميّه بود، ولى فقهاى اهل تسنن مى‌گويند: در صورت شكّ، در عدد طواف، بايد بنا بر اقلّ گذاشت، چون قدر متيقن در صورت شكّ، عمل كردن به اقلّ است. چنانكه در عدد ركعات نماز هم، در صورت شك بنا بر اقل گذاشته مى‌شود.

مسئله سوّم:

كسى كه از طواف زيارت (طواف حج) سه شوط يا كمتر را نياورد، به فتواى حنفيان: وقتى به وطنش برگشت بايد يك گوسفند قربانى كند ولى اگر چهار شوط را ترك كند همچنان به حال احرام باقى خواهد ماند تا زمانى كه آن چهار شوط را انجام دهد. ¹ وليكن به فتواى بقيه مذاهب، حتى اگر يك گام از طواف را هم ترك كند مجزى نيست و زنان بر او حلال نمى‌شوند چون ركن است. مگر آنكه برگردد و آن يك گام را جبران كند، يا نائب بگيرد كه برايش انجام بدهد. شافعى نيز به اين مطلب تصريح كرده است. ²