65اگر روزگارى احد و قبا دو منطقۀ بيرون شهر بود كه در يكى مزار شهداى احد و در ديگرى مسجد قبا و نخستين توقّفگاه حضرت رسول «ص» در آغاز هجرت بود، اينك وسعت يافتن دامنۀ شهر، مدينه را به قبا و احد و مسجد شجره وصل كرده است.

شبها، روضۀ منوّرۀ حضرت رسول، به درياى نورى مى‌ماند كه شعاعش و امواجش به هر سو فروغ گستر مى‌شود. تا محوّطۀ وسيعى در غرب و جنوب حرم، ساختمان وجود ندارد و اين به انسان امكان آن را مى‌دهد كه از مناطق دورترى مجموعۀ نورانى مسجدالنبى و قبۀ خضراء حضرت رسالت را ببيند.

از بازار، كوتاه گفتم. در همينجا اشارۀ ديگرى داشته باشم. مدينه (و همچنين مكّه) شهر زيارتى است. تعدادى از كسبۀ اينجا يك سال انتظار مى‌كشند تا موسم حج فرا رسد و صدها هزار زائر (و البته مشترى) شهر را از حضور خود بياكنند و كالاهايشان به فروش رسد و انبارها خالى شود و گشايشى در زندگيشان فراهم آيد. البته ايّام عمره هم همين بساط است، ولى موسم حج چيز ديگرى است و بازار، واقعاً داغ است. از كجا كه يكى از مصاديق «ليشهدوا منافع لهم» هم اين نباشد؟! در روايات مربوط به حج هم نسبت به نقل اجناس و فروش كالا و مبادلۀ جنسها و توليدات و ... مطالبى آمده است. فرهنگ سوغات خريدن در ميان مسلمانان رايج است و در ايرانيان بيشتر.

چه بسا بعضى از اين اجناس در وطن هم بهتر و هم ارزانتر باشد، ولى دست خالى كه نمى‌توان برگشت. بعضى هم كه راه افراط مى‌پيمايند