165نمىپيوندد. گسستن از غير، مقدّمۀ پيوستن به خداست. امّا ... بعضى گر چه اينجا هستند؛ ولى تنها جسمشان را آوردهاند و دلشان در وطن و خانه و زندگى است. اينان هنوز مكّه و حج نيامدهاند. اى بسا آمدگانى كه نيامدهاند! ... و چه بسا نيامدگانى كه آمدهاند، اينجايىاند، اينجايند ...
از «حرا» تا «ثور»
كم كم فرصتِ 25 روزۀ اين سفر رو به پايان مىرفت. خيلى جاها در نظر بود كه بازديد شود و تاريخ اسلام در اين سرزمين، مرور گردد، كه نشد.
از همان روزهاى نخست ورود به مكّه شوق رفتن به «غار حرا» انسان را وسوسه مىكند. نمىدانم چه رمزى در آن نهفته كه حاجى را بىتاب مىكند. ولى برخى احتياط مىكنند و پيش از پايان اعمال حج از مكّه خارج نمىشوند و غار حرا و ثور را مىگذارند براى پس از بازگشت از منا و فراغت از اعمال.
هر چند امروز بعلّت توسعۀشهر، «جبل النور» كه غار حرا بر فراز آنست جزو شهر محسوب مىشود، نه خارج از مكّه.
ساختمانهاى مسكونى اطراف آن را فرا گرفته است.
حرا در 10 كيلومترى شمال مسجدالحرام است. گفتيم كه الآن وصل به مكّه است. جايى كه نخستين آيات قرآن در آغاز بعثت بر پيامبر در همانجا نازل شد. عبادتگاه پيامبر بود كه گاهى ايامى از سال