107نمى‌كاهد؛ چرا كه مسؤول اداى صحيح حجّ زائرانند و مراقب اجراى اعمال، بر اساس فتواى مراجع تقليدند.

مسألۀ تعدّد مراجع و اختلاف فتوا، يكى از مشكلات روحانيون كاروانها در بيان احكام و مناسك حج است. در گذشته، نظر امام خمينى «ره» و احياناً يكى دوتاى ديگر از مراجع معروف گفته مى‌شد.

مردم نيز اغلب مقلّد يكى از آن دو سه نفر بودند. امروز، پس از سپرى شدن دوران مراجع كهنسال كه به رحمت ايزدى پيوسته‌اند، مراجع نسبتاً جوانتر رساله و فتوا دارند و تعدادشان هم كم نيست و در كاروانها هم اغلب آنان مقلّد دارند و تسلّط روحانى به فتواى همۀ علما و همۀ موارد اختلاف در مسائل حج، كارى بسيار دشوار است. اين مسأله، هم كار بعثه را دشوار كرده است، هم كار روحانيون را و هم موجب پديد آمدن بعثه‌هاى متعدّد شده است. هضم آن نيز براى آنان كه با بافت حوزه‌ها و تشكيلات روحانيون آشنا نيستند، دشوار است.

آيا راهى نيست كه نظر واحدى در حجّ، مورد تبعيّت قرار گيرد؟ چه بسا يك برنامۀ كامپيوترى لازم باشد كه همۀ مسائل حج و موارد اختلافى را مطابق با رأى همۀ علما و مراجع متوفّىٰ و موجود داشته باشد و در اسرع وقت، هر سؤالى را پاسخ دهد. يكى از دوستان، جدولى تنظيم كرده و تعدادى از مهمترين موارد اختلافى را بر اساس فتواى هفت هشت نفر از مراجع فعلى در آن گنجانده بود. ولى كارى عظيمتر و دقيقتر لازم است، يا يك «فكر اساسى»! مگر يك روحانى،