96
بصره
«بصره» شهرى است از «عثمانى»، تابع «بغداد»، واقع در كنار «شطّ العرب»، به فاصله سه ربع فرسنگ، و فاصله شمالين [شمالىاش] 1 از «خليج فارس» چهارده فرسنگ و فاصله جنوب شرقىاش از «بغداد» 46 فرسنگ، طول غربىاش از «تهران» سه درجه، و عرض شمالىاش 30 درجه، و جمعيّتش را تا پنجاه و شصت هزار ضبط نمودهاند. ولى به نظر خانزاد [خانه زاد] خيلى كمتر آمد، بازارهاى بسيار دارد و كوچههاى بىنظم و تنگ و كثيف، مريض خانۀ دايرى هم در آنجا هست و به سبب جزر و مدّ «شط العرب» هوايش غير سالم است.
«بصره» يكى از تجارت خانههاى بزرگ آسيا است، و جمعى «ملل اروپا» در آن جا تجارت دارند و سابق خيلى معتبرتر بوده. بناى آنجا را خليفۀ ثانى نهاد. در سال 15 هجرى، و در سال 1048[ه . ق.] به تصرّف «ايران» افتاد و بعد به تصرّف «عثمانى»، باز از سال 1187[ه . ق.] مدّت شش سال، به تصرّف «ايران» [در]آمد و كنون به تصرف «عثمانى» است.
ساكنانش عموماً سنّى هستند و متّصل به آن جا در كنار «شط»، قصبچۀ خوبى بنا شده، معروف به «على مقام» چون مسجدى دارد كه «حضرت امير عليه السلام » در آن جا نماز گزاردهاند و زيارتگاه عامه است. اهل آنجا غالب شيعه مىباشند و حجّاج در ذهاب و اياب، آنجا منزل مىكنند.
در نزديك «على مقام» و كنار «شط»، باغ بزرگى است متعلّق به «آقا عبد النبى»، تاجر معروف عجم، حقير در آنجا منزل نمود و اين شخص با وجود قلّت سنّ، مردى است معتبر و مشهور، و غالب مهمّات «حجّاج عجم» را كفايت مىكند ولى از باب بىاعتدالى، بعضى شه بندرات 2، محض حفظ خود او، و جمعى ديگر بستگى به «دولت عثمانى» يافتهاند.
بعد از سه روز اقامت در «بصره» بركشتى بزرگترى نشسته موسوم به «هانرى بولكو»