251تاريخسازانى هستند كه چرخۀ زندگى بر محور وجودشان دور مىزند و اهداف حيات را فراتر از آنچه دنياطلبان مىانديشند، ترسيم مىكنند و به طور خلاصه: اينها به بشريت در هر عصر تعلّق دارند.
به همين دليل است كه مورخان و محدثان از قرنهاى نخستين تا به امروز، اهتمام به تاريخ و سيره و ذكر اخبار و آثار حرمين و اعلام و معالم مكه و مدينه داشته و آثار گرانبهايى برجاى نهادهاند.
نقطه عطفى در تاريخ اسلام
روايات اهلبيت عليهم السلام نيز از اين نكتۀ بسيار مهم در فرهنگ حج سخن گفته است. هشام بن حكم علت وجوب حج را از حضرت صادق عليه السلام پرسيد. امام به تشريح و بيان اين مطلب پرداخت و در ضمن بيان اسرار و فلسفۀ حج، از زاويههاى گوناگون به اين نكته نيز اشاره كرد:
«فَجَعَلَ فِيهِ الاِجْتِماعَ مِنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لِيَتَعٰارَفُوا... وَ لِتُعْرَفَ آثٰارُ رَسُولِ اللّٰهِ وَ تُعْرَفَ أخْبٰارُهُ وَ يُذْكَرَ وَ لاٰ يُنْسىٰ». 1
«اين كانون جمع فراهم آمد تا مسلمانان از شرق و غرب بيايند و با يكديگر معارفه كنند و آثار و اخبار رسولخدا صلى الله عليه و آله شناخته شود و از آن نام برند و فراموش نگردد.
امام صادق عليه السلام در اين روايت، دو مطلب را در بُعد اجتماعى - فرهنگى خاطرنشان ساخته است: يكى معارفۀ مسلمين و ارتباطات ايمانى آنها كه در جامعه و فرهنگ و سياست نقش اساسى دارد. بدين لحاظ جمع زائران بايد جمع مرتبط و همفكر باشند، نه جمع پراكنده و جداى از