105قلبش را به روى حقايق نگشايد و انفاق نكند، توبهكار نيست و هر كس توبه كند، ولى آرزويش را كوتاه و زبانش را حفظ نكند، توبهكار نيست و هر كه توبه كند، ولى بدنش را از غذاى اضافى خالى نكند، توبهكار نيست و چون بر اين ويژگىها استقامت كند، توبهكار است. 1
پيامبر اكرم(ص) نيز به گونهاى ديگر بر ظاهر شدن آثار توبه در توبهكننده اشاره مىنمايد:
التَّائِبُ إِذا لَمْ يَسْتَبِنْ عَلَيْهِ أَثَرُ التَّوْبَةِ فَلَيْسَ بِتائِبٍ يُرْضِي الْخُصَماءَ وَ يُعِيدُ الصَّلَواتِ وَ يَتَواضَعُ بَيْنَ الْخَلْقِ وَ يَقِي نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَواتِ وَ يُهَزِّلُ رَقَبَتَهُ بِصِيامِ النَّهارِ. 2
تا زمانى كه آثار توبه در توبهكننده ظاهر نشده است، توبه كار نيست، آثار توبه عبارت است از: به دست آوردن رضايت كسانى كه نزد انسان حقوق مالى دارند؛ بهجا آوردن نمازهاى از دست رفته، فروتنى در ميان مردم، حفظ نفس از شهوتهاى حرام و لاغر كردن جسم با روزهگرفتن.
10. دورى از همنشينان بد
بسيارى از انحرافهاى اخلاقى و بزهكاريهاى اجتماعى، بر اثر