136سه دور هروله‌كنان و چهار دور معمولى طواف كرد تا فارغ شد.

پس از فراغت، حجرالاسود را بوسيد دستانش را بر آن نهاد و آن‌ها را به چهره‌اش كشيد». ¹بر اساس فرمودۀ امام صادق عليه السلام اين سنت از آغاز تاريخ بشريت بوده است. سنت استلام حجر از زمان آدم پديد آمد. امام عليه السلام فرمود:

«اِنَّ آدَمَ لَمَّا نَظَرَ الَى الْحَجَرِ في الرُّكْنِ كَبَّرَ اللّٰهَ وَ هَلَّلَهُ وَ سَجَدَهُ فَلِذَلِكَ جَرَتِ السُّنَّة» ² ؛

«چون آدم به حجر الاسود در ركن نظر كرد خدا را تكبير، تهليل و تمجيد نمود، از اين‌رو سنت شد.»

آنگاه كه آدم به زمين هبوط كرد، از تنهايى به خدا شكوه نمود. خداوند ياقوتى از بهشت براى او فرستاد و اين همان سنگ سياه است. آدم آن را شناخت؛ چون در بهشت آن را ديده بود، از اين رو هر گاه بر آن گذر مى‌كرد، آن را مسح مى‌نمود و به همين علت مسح و لمس و استلام حجرالاسود سنت شد؛ سنتى ديرينه كه به تاريخ بشريت باز مى‌گردد.

در اينجا سؤالى مطرح مى‌شود و آن اين‌كه سرّ استلام چيست؟

نكات ظريفى در احاديث مطرح شده است:

وجه اول: سنگ ميثاق. حجرالاسود سنگ ميثاق است؛ ميثاقى كه خداوند در عالم الست از بندگان گرفت. بنى آدم اين سنگ را لمس مى‌كنند تا يادآور عهد و پيمانى باشد كه آنان با خدا بستند. امام باقر عليه السلام فرمود:

«الْحَجَرُ كَالْمِيثَاقِ وَ اسْتِلاَمُهُ كَالْبَيْعَةِ وَ كَانَ إِذَا اسْتَلَمَهُ قَالَ: اللَّهُمَّ