119ملل دنيا مرسوم بوده، ليكن در دو قرن اخير توسعه و رواج قابل توجّهى يافته است. در اين ميان سفرنامۀ تنظيمى «حاج عليخان اعتماد السلطنه» حاوى اطلاعات تاريخى، جغرافيايى، علمى و دينى فراوان است كه مىتواند براى دانش پژوهان و به ويژه مورّخان مفيد باشد.
213 - سفرنامۀ حجاز
محمد لبيب البتنونى، مترجم: هادى انصارى، قم، نشر مشعر، 1381، 472 صفحه، وزيرى.
مؤلف كتاب، چنانكه از سفرنامههاى او آشكار مىگردد، در ديوان دربار خديوىِ مصر «عباس پاشا حلمى دوم» مشغول خدمت بوده است، هنگامى كه عباس پاشا در 29 ذىالقعده 1327 هجرى عزم سفر حج نمود، بتنونى را طى فرمانى به همراه ساير رجال دربارى خود به سفر بُرد. پس از مراجعت كاروان، بتنونى سفرنامه ارزشمند و پرمحتواى خود را به نام «الرحلة الحجازيه» نگاشت كه تاكنون چند بار چاپ شده و نگارش آن پيش از تأليف «مرآة الحرمين» ابراهيم رفعت پاشا بوده؛ زيرا نامبرده در كتاب خود بارها از سفرنامۀ بتنونى ياد كرده است.
بتنونى دو سفرنامۀ ديگر به نام «رحلة الاندلسى» و «الرحلة الى امريكا» دارد. از تاريخ تولد و يا وفات او آگاهى درستى در دست نيست.
ليكن به نظر مىرسد كه پس از سال 1350 هجرى وفات كرده است.
در اين سفرنامه، اطلاعات سودمندى از حرمين شريفين، تاريخ قوم عرب و جغرافياى جزيرة العرب، منعكس است.