154منزل مىكنند. بعد از آن كه اين مسافت را طى كرديم به جلگهاى رسيديم كه در دامنۀ كوه احد است. پيش از رسيدن به بقعۀ حمزه، در سمت يسار راه، قبرستانى است، در جلو آن ايوانى بود كه از آنجا به قبرستان وارد مىشوند. بعضى از شهداى احد در آنجا مدفونند؛ آثار قبرستان نمودار بود، ولى سنگ قبر و اسمشان معلوم نبود، فاتحه خوانده گذشتيم.
قبرستان ديگر هم بالاتر از آن است و به مسافت قليلى پايينتر از بقعۀ حمزه سيدالشهداء است. قبرستان طولانى است. اطراف آن را ديوار كشيده سفيد كردهاند، ولى راهى به قبرستان نگذاردهاند. بقيۀ شهدا در آنجا مدفونند و هيچيك سنگ قبر و اسمشان معلوم نيست. غزوۀ احد در هفتم شوال سنۀ سوم هجرت واقع شد. حمزۀ سيدالشهدا به دست وحشى بن حرب، غلام جبير بن مطعم شهيد شد. مصعب بن عمير حامل لواء و عبدالله بن جحش برادر زينب زوجۀ حضرت رسول صلى الله عليه و آله و ذكوان انصارى و حنطلة بن ابىعامر غسيلالملائكه و جمع ديگرند وليكن در مدينه جز حمزه و عبدالله بن جَحش كسى ديگر معروف نيست. بالجمله اول وارد بقعۀ مباركه حمزه سيدالشهدا عليه السلام شديم. دهليزى داشت از آنجا داخل صحن شديم. بقعۀ مباركه در سمت يسار درب صحن واقع است و شبيه به دو تالار تو در تو است كه يك شاهنشين در وسط داشته باشد. ضريح مباركه در بقعۀ اول است و از دو طرف شاهنشين راهى به طرف بقعۀ دوم است و در سمت يمين ضريح مبارك، ضريح كوچكى است كه عقيل نام در آنجا مدفون و از اهل تسنن است.
بقعۀ مباركۀ حمزه را اول ملكاشرف بنا كرده، بعد سلطان محمود تجديد عمارت نموده است و سلطان عبدالعزيز صحن آن را وسيع كرده است. بالجمله زيارت حمزه را خوانده و در محراب بقعۀ دوم نماز بجا آورده بيرون آمدم. در سمت غربى بقعۀ مباركه، در بالاى سكو نمد انداختند، چاى صرف شد. فقرا جمع شدند، احسانى به عمل آمد. بعد سواره شده فاتحه به قبرستان بزرگ شهدا خوانده، از آنجا به مسجدالثنايا 1 رفتيم كه دندان مبارك حضرت ختمى مآب صلى الله عليه و آله را در آن مكات عتبة بن ابىوقاص مكسور نموده است.
صحن كوچكى است و گنبدى دارد. به دورن آن رفته، در محراب آن دو ركعت نماز خوانديم و اين مسجد، بالاتر از بقعۀ حمزه، در شمالى آن واقع است. مسجدى