275
مكه در دوران قريش
احمد السباعى در كتاب خود (تاريخ مكه) در مورد وضعيت عمرانى مكه در دوران قريش آورده است: در اين دوران، قريش خانههاى خود را به وسيلۀ سنگچين و يا از سنگ و گِل بر روى پستى و بلنديهاى بالاى مكه و يا بر كنارههاى مسيل در پايين مكه به موازات مسجدالحرام و كعبه بنا مىكردند و در آن ساكن مىشدند. اينان به پاس احترام به كعبه، هيچگاه خانههاى خود را در اطراف كعبه نمىساختند و نيز خانههايشان را به صورت مربع و چهارگوش بنا نمىكردند. هريك از اين خانهها داراى فضايى باز در مقابل محل مسكونى بود و هيچگاه درى براى خانههاى خود قرار نمىدادند؛ به طورىكه زائران بيت اللّٰه الحرام، در موسم حج در آن فضاى بازِ خانههاى قريش سكونت مىكردند و قريش در حد توان خود، از مهمانان بيتاللّٰه پذيرايى مىكردند. ساختمانسازى با چنين شيوهاى در مكه نخستين بار به وسيلۀ «سعدبن عمر سهمى» به وجود آمد. و نيز براى اولين بار «حميد بن زهير» براى خود خانهاى مربع ساخت كه اين گونه خانه سازى در نزد قريش كارى ناپسند مىنمود؛ به طورىكه قريش در اين باره گفتند:
«ربع حميد بيتاً اما حياةً و اماموتاً»؛ «حميد خانهاى براى خود ساخته است كه در آن زندگى مىكند يا مىميرد.»
از آن پس، اينگونه خانه سازى در بين قريش رايج گرديد. همانطور كه يادآور شديم، هيچگاه آن خانهها درى نداشت و همواره محلى براى سكونت زائران و حاجيان نيز به شمار مىرفت، تا اينكه براى اولين بار «حاطب بن ابي بلتعه» درى بر خانۀ خويش قرار داد.
از اين پس، قريش بر محلّى كه به اتاقهاى آنان منتهى مىشد، درى قرار دادند و فضاى باز مقابل خانه را همانند قبل بر روى حاجيان و معتمرين باز گذاشتند.
گفته مىشود: هنگامىكه هند دختر سهيل از عمربن خطاب خواست تا اجازه دهد دو دَر بر خانۀ خويش قرار دهد، عمر به او گفت: آيا مىخواهيد دَرِ خانههاى خود را بر