69نباشد و خدا طلب نكند حج نصيب نمىشود. در بعضى از روايات آمده كه حج در شب بيست و سوم ماه مبارك رمضان كه شب قدر است مقدر مىشود. 1 و در روايتى آمده است كه اين گونه نيست كه بعضى از مرد تصور مىكنند كه اگر مال داشته باشند مىتوانند به حج بروند، چه بسا ثروتمندانى كه بيش از مخارج سفر حج، مال دارند اما تا زمانى كه خداوند به آنان اجازه نداده باشد به حج نمىروند. 2
ره ندهد هر كه ندارد ادب
اى محرم خانۀ محرّم
چند گويى كعبه را كاينك به خدمت مىرسم
چون نخواندندت هنوز از دور خدمت مىرسان 5
و چه بسيار افرادى نيز بودند كه رنج سفر را هم برخود خريدند اما به موقع خود را به كعبه نرساندند و توفيق انجام مناسك حج نصيب آنان نشد.
سنايى (متوفى535) يكىازاينافراد را كه « احمدعارف» نام دارد معرفى مىكند كه از بلخ حركت كرد اما در زمان مناسب به مقصد نرسيد و حج نيافت. سنايى در وصف و مدح اومىگويد: اى كسى كه به خاطر عشق دين به سوى بيت الحرام رنجهاى تنگداز و جانگزا را تحمل كردى وتن را در برابر خارهاى مغيلانى كه مانند نيزه سرگرا و نابود كننده بودند سپر قرار دادى ناراحت نباش از اينكه به حج رفتى اما حج نكردى زيرا كه كار رفتن از تو بود و كار توفيق از خداى. شادان باش زيرا مصلحتى در كار بوده و رهرو حكمت كارهاى راهنما را نمىداند و اگر مريد با مراد خود ستيزه كند ناپختگى و جرم و گناه محسوب مىشود.
اى ز عشق دين سوى بيت الحرام آورده راى
كرده در دل رنجهاى تن گداز جانگزاى