151چكيدۀ جواب اين است:
عبادت، به معناى اظهار تواضع و كرنش در برابر غير خدا است كه شامل توسل و استغاثه نيز مىشود و بر دوگونه متصوّر است:
اول: براى موجودى غير از خداوند كه مورد پرستش و استغاثه قرار مىدهيم و براى او تدبيرى مستقلّ از خدا - براى جهان - قائل هستيم. به طورى كه آن موجود را در تدبير جهان هستى، در رديف خداوند مىدانيم كه اين همان شرك در ربوبيت است - يعنى قبل از شرك در عبادت و الوهيت - اعتقاد به شرك در ربوبيت داريم؛ مثلاً معتقديم آن موجودِ مورد استغاثه؛ مانند لات و عزى و هبل، بيمار ما را شفا مىدهد، مشكلات ما را بر طرف مىسازد و در انجام اين امور، خود مستقلّ از خدا عمل مىكند، نه با اذن خداوند، به طورى كه خداوند در محدودۀ ربوبيت اين بت، هيچ گونه دخالتى ندارد؛ بلكه نمىتواند داشته باشد. حتى اگر خدا نخواهد، بيمار ما بهبود يابد، اين بت در برابر خدا اعمال قدرت مىكند و بيمار ما را شفا مىدهد.
چنين پرستش و استغاثهاى، يقيناً شرك است. در اين نوع، عبادتكننده براى غير خدا جايگاه معبوديت معتقد شده است و ديگرى را مستحقّ عبادت دانسته كه ريشۀ آن شرك در عبوديت است و اعتقاد به اين است كه جهان داراى چند مدبر است و هر يك تدبير مستقل دارند كه اين تعدد آله است، او چون معتقد است، معبودش ربوبيت دارد به او تقرب مىجويد و عبادت مىكند و استغاثه مىكند؛ زيرا در عبادت، يا جلب منفعت، يا دفع ضرر و يا شكرگذارى از منعم، لحاظ شده است، تمام اين امور در صورتى محقق است كه عبادت كننده بر اين عقيده باشد كه معبودش، از استقلال در