84وسيله چشم، يا قلب، يا شهود روحانى، يا نيروى عقلانى، يا خيال، يا فكر، و يا در خواب صورت گيرد. و قرآن به همه اين امر اشارت كرده است. ¹ البته اگر واژه رأى متعدّى به دو مفعول شود، معناى علم خواهد داد، مثل آيه مورد بحث.

د. مناسك: كلمه « مناسك » جمع منسك از ريشۀ «نَسْك» است، كه به معناى مطلق عبادت و وسيلۀ تقرب مى‌باشد، ² چنانكه قرآن نيز مى‌فرمايد: «إِنَّ صَلاٰتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيٰايَ وَ مَمٰاتِي لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ (انعام: 162)». سپس اين كلمه به اعمال حج اختصاص پيدا كرده است، چنانكه « نسيكة » در خصوص ذبيحه به كار مى‌رود. لغت شناسان مى‌نويسند: نُسُك يعنى عبادت، و ناسك يعنى عابد، ليكن اين واژه به اعمال حج اختصاص يافته است. ³

محتواى آيه

اين آيه در ادامه آيات قبل، كه با دعاى ابراهيم و اسماعيل مبنى بر قبولى عملشان به پايان رسيد، به برخى ديگر از دعاهاى آن حضرت در خصوص تسليم بودن در برابر حق، پذيرش توبه آنها، و نيز آموزش مناسك حج پرداخته است. و در پايان خداى سبحان را با دو وصف تواب و رحيم ياد نموده است.