78 3. دعاى ابراهيم و اسماعيل

در ادامه اين آيه، خداى سبحان دعاى ابراهيم و اسماعيل را نقل مى‌كند كه گفتند: «رَبَّنٰا تَقَبَّلْ مِنّٰا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» .

از فقره «رَبَّنٰا تَقَبَّلْ مِنّٰا» ، مى‌توان آموخت كه پس از انجام عمل خير، بايد براى قبولى آن دعا كرد. و اين مبيّن آن است كه انجام كار چندان اهميت ندارد، و از هر كسى ممكن است برآيد، ليكن مهم آن است كه مورد قبول حضرت حق قرار گيرد، چنانكه فرمود: «إِنَّمٰا يَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (مائده: 27)». و در جاى ديگر فرمود: «إِنَّمٰا يَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَى الزَّكٰاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ (توبه: 17)».

و اين كه به جاى «إقبل»، گفتند: «تقبل»، براى اين است كه در تعبير به تقبل، تمايل و رضا بيش از قبول است، زيرا در باب مطاوعه وجود دارد. ¹ و از اين جهت در داستان حضرت مريم نيز فرمود: «فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ (آل‌عمران: 37)».

به اين نكته نيز بايد توجه داشت كه اين دو بزرگوار نگفتند چه چيز قبول كن. و به ديگر سخن، تقاضاى تقبل را بدون ذكر متعلق بيان كرده‌اند، كه حاكى از تواضع آنها در برابر عظمت پروردگار، و اعتراف به ناچيز بودن عملشان است. ²

جمله «إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» بيانگر اين است كه براى اجابت دعا، بايد وصف مناسب الهى به كار برد. و اين نوع بيان در حقيقت دلالت بر اين دارد كه اوصافى كه در چنين مواردى به كار مى‌رود در واقع به منزله تعليل بر مفاد آيه و