369نمى‌شود، برخى ديگر احتمال داده‌اند منظور طواف وداع (صدر) باشد. ¹به اين دليل كه پس از همه مناسك بيان شده است.

مفسران شيعه مى‌نويسند: مراد طواف نساء است كه موجب احلال كامل زن و مرد مى‌شود. ² و به روايات ائمه معصومين -عليهم السلام- تمسك نموده‌اند، از جمله روايت امام صادق كه در تفسير آيه «وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ» فرمود: منظور «طَوَافُ النِّسَاء» است. و نيز روايت امام كاظم كه فرمود: «طَوَافُ الْفَرِيضَةِ طَوَافُ النِّسَاءِ». ³ و همچنين روايت محمد بن ابى‌نصر از حضرت رضا كه فرمود: «و ليطوفوا بالبيت العتيق ، طواف الفريضة ». ⁴اين بخش از روايت رضوى گرچه بيانگر مطلق طواف واجب است و شامل همه طواف‌ها مى‌شود، ليكن به دليل اين در كنار تفسير «ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ» قرار دارد و فرمود: «تَقْلِيمُ الأَظْفَارِ وَ طَرْحُ الْوَسَخِ عَنْكَ وَ الْخُرُوجُ مِنَ الإِحْرَامِ» يقين حاصل مى‌شود كه منظور طواف نساء است.

سه معنا درباره عتيق وجود دارد: يكى ارزشمند، دوم كهن، سوم آزاد. ⁵ و درباره بيت الله الحرام نيز هر سه قابل جمع است، زيرا كعبه از يك سوى مجمع ارزش‌هاست. از سوى ديگر داراى سابقه تاريخى كهن است، و در حقيقت به معناى «اوّل بَيت» مى باشد. و بالاخره از قيد ملكيت هر مالكى در طول تاريخ خارج بوده و هست. ⁶ در خصوص معناى اخير ابوحمزه ثمالى مى‌گويد: از امام باقر پرسيدم، چرا عتيق گفته مى‌شود. حضرت فرمود: «إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ بَيْتٍ